Zelfafwijzing is één van de meest destructieve krachten in het menselijk systeem: en tegelijkertijd één van de minst herkende

Het wordt gezien als discipline, als scherpte, als realisme. Maar neurobiologisch gezien is het een directe activator van het stresssysteem. Je kunt nog zo gezond leven, therapie volgen of rust nemen: zolang je innerlijke houding onveilig is, blijft je zenuwstelsel in paraatheid.

Veel mensen die bij mij in de praktijk komen, dragen iets met zich mee wat minstens zo belastend is als hun vermoeidheid, spanning of overprikkeling: zelfafwijzing. Een innerlijke stem die zegt dat ze niet goed genoeg zijn, dat ze falen, dat ze zich aanstellen, dat ze harder hun best moeten doen. En vaak is die stem zó vertrouwd, dat hij nauwelijks nog wordt opgemerkt. Vaak ook omdat deze stem heel oud is en afstamt uit een periode vóór het zevende levensjaar.

Maar ook al ken je deze stem al zo ongelofelijk lang en voelt hij vertrouwd, voor het zenuwstelsel is zelfafwijzing allesbehalve neutraal. Ik durf zelfs te stellen dat zelfafwijzing één van de grootste, zo niet dé grootste, killers is van gezondheid en levensgeluk. Het maakt ziek, het houdt je klein en het ondermijnt herstel.

Zelfbestraffing is één van de grootste triggers voor het zenuwstelsel

Vanuit neurobiologisch perspectief is zelfbestraffing een directe activator van het stresssysteem. Elke keer dat je jezelf afwijst, bekritiseert of veroordeelt, registreert je lichaam dit als onveiligheid. Niet omdat je rationeel denkt dat je in gevaar bent, maar omdat het autonome zenuwstelsel geen onderscheid maakt tussen externe dreiging (bijvoorbeeld afwijzing door een ander) en interne dreiging (afwijzing door jezelf).

Voor je systeem voelt het namelijk hetzelfde.

Zelfafwijzing zet het lichaam in vecht- of vluchtstand (onrust, spanning, hyperalertheid) of uiteindelijk in bevriezing (leegte, uitputting, afvlakking). En dat maakt herstel ingewikkeld. Want hoe kun je tot rust komen in een omgeving, je eigen binnenwereld, die onveilig aanvoelt?

Waar komt zelfafwijzing vandaan?

Ik zeg niet voor niets dat deze overtuiging vaak ontstaat vóór het zevende levensjaar. In deze fase zitten we voornamelijk in de theta-hersenstaat: een toestand waarin we alles wat we meemaken als waarheid opnemen. We kunnen nog niet relativeren, nuanceren of vanuit meerdere perspectieven kijken. Wat er gebeurt, is gewoon zo.

Als je in deze periode situaties meemaakt, vaak in het ouderlijk gezin of bij opvoeders, waarin je voelt dat iets niet klopt, dat ouders emotioneel onbetrouwbaar zijn, dat je de schuld krijgt van iets wat niet van jou is, of dat er veel strengheid, spanning of afwijzing is (vaak vanuit hun eigen onvermogen, stress of zelfs liefde in over bezorgdheid), dan kan jouw systeem afwijzing gaan ervaren.

Na je zevende levensjaar ontwikkelt het brein zich verder maar wanneer er voor deze periode al een aantal (kleine situaties zich hebben voorgedaan) blijft dit zich herhalen. En hoe pijnlijk dit ook klinkt: voor het systeem voelt zelfafwijzing vaak veiliger dan de realiteit onder ogen zien. Want als jij als kind zou moeten concluderen dat je ouders onveilig zijn, onbetrouwbaar of emotioneel niet beschikbaar, is dat een existentieel probleem. Je bent afhankelijk van hen. Het is voor een kind veel veiliger om te denken: het ligt aan mij.

Een kind zal in de basis zijn ouder nooit afkeuren, omdat hij of zij van hen afhankelijk is. Dus als een vader vermoeid uit zijn werk komt, een rotdag heeft gehad en dit thuis in zijn gedrag laat merken zonder uitleg, zal een kind niet denken: papa is moe en overprikkeld. Het kind denkt: ik zal wel niet goed zijn. En zo ontstaat de overtuiging: ik heb het nodig om mezelf af te wijzen anders wijs ik papa af en dat kan niet.

Belangrijk om te weten: deze overtuiging is ooit ontstaan vanuit jouw systeem, uit liefde voor jou. Jouw systeem heeft dit bedacht om je veilig te houden in een onveilige situatie. Maar, en dit is cruciaal, wat ooit heeft gediend, blijft bestaan zolang je het niet bewust aankijkt. Het brein denkt namelijk: dit heeft gewerkt, dus dit is blijkbaar handig.

Maar ik kan je zeggen: zelfafwijzing gaat je in je volwassen leven niets meer brengen. Het hielp je toen maar later maakt het je kapot.

Waarom we dit vaak niet eens doorhebben

Zelfafwijzing ontstaat zelden “zomaar”. Het is meestal een diep aangeleerd patroon, ontstaan in een periode waarin je nog geen keuze had. Bijvoorbeeld wanneer je emoties te groot waren voor je omgeving, je je moest aanpassen om erbij te horen, je leerde dat presteren belangrijker was dan voelen, of je werd gecorrigeerd in plaats van gezien.

Het zenuwstelsel leert dan: ik ben niet oké zoals ik ben. En die overtuiging nestelt zich diep. Veel mensen zeggen: “Ik ben gewoon streng voor mezelf.” “Dat houdt me scherp.” “Zo ben ik nu eenmaal.” Maar het lichaam hoort iets anders: afwijzing, druk, dreiging.

Tel je zegeningen, niet als trucje, maar als training voor je systeem

Dankbaarheid wordt soms weggezet als zweverig of oppervlakkig. Maar in werkelijkheid is het een krachtige regulatie-interventie voor het zenuwstelsel. Wanneer je bewust stilstaat bij wat wél lukt, wat wél goed voelt, wat wél steunend is, wat wél van jou mag zijn, geef je je systeem een ander signaal: veiligheid, erkenning, bedding. Wat heel onnatuurlijk aanvoelt omdat we dit niet gewend zijn te doen. Maar dit is echt helend!

Het gaat niet om positief denken of problemen wegpoetsen. Het gaat om het hertrainen van de aandacht. Want waar je aandacht naartoe gaat, daar volgt je zenuwstelsel. En voor veel mensen is die aandacht jarenlang automatisch naar tekort, falen en moeten gegaan.

Lieve woorden leren zeggen

Een van de meest confronterende dingen die ik mensen laat doen, is simpel: iets liefs tegen zichzelf zeggen. Voor sommigen voelt dat ongemakkelijk, nep, beschamend of zelfs bedreigend of zweverig. Haha vooral dat laatste vind ik altijd grappig. Want er is niks zweverigs aan aardig zijn voor jezelf. Aardig zijn is geen zwakte, dat is liefde. Maar het laat zien dat het systeem dit niet gewend is. Dat zachtheid onbekend terrein is. En dat is precies waarom het zo helend kan zijn.

Yoga Nidra: een ingang voorbij het hoofd

Yoga Nidra is in mijn ogen één van de meest zachte én effectieve manieren om hiermee te werken. Omdat je er zachte dingen worden gezegd, op een manier die jouw systeem meestal nog niet kent. Dat je niks hoeft te snappen, analyseren of forceren. Je systeem wordt eerst naar ontspanning gebracht, uit de actiestand, uit de controle, uit de waakzaamheid. En pas dán komen de zachte woorden en dan komen ze ook ‘echt’ binnen. En ook dat wordt dan vaak als onwennig genoemd en maakt dat mensen ook weerstand in zichzelf ervaren.

Maar in die staat kunnen zinnen als je bent veilig, je hoeft niets te bewijzen, je mag er zijn, je bent goed zoals je bent veel dieper landen. Niet als affirmatie, maar als ervaring. Voor mensen die de woorden niet hebben, of die zichzelf nog niet kunnen dragen, kan Yoga Nidra een bedding zijn waarin dit langzaam mag groeien.

Zelfafwijzing loslaten is geen mentaal project

Herken jij zelfafwijzing, en worstel jij met die innerlijke stem die je klein houdt, corrigeert of onder druk zet? Dan nodig ik je uit om hierover in gesprek te gaan. Want dit is geen vaststaand gegeven. Dit is geen “wie jij bent”. Dit is iets waar je jezelf daadwerkelijk van kunt bevrijden.

Het begint met zien waar deze overtuiging vandaan komt, haar erkennen, begrijpen waarom ze ooit nodig was, en haar vervolgens loslaten. Niet met strijd, maar met bewustzijn en veiligheid. Ik kan je hierin begeleiden met methodieken die direct op het niveau van het zenuwstelsel werken, zodat verandering niet alleen begrepen, maar ook gevoeld wordt.

En alleen al het feit dat je dit leest, zegt iets: dat een deel in jou voelt dat het anders mag.
Als jij voelt dat deze overtuiging je belemmert in je herstel, je energie en je levensgeluk, dan help ik je met liefde om haar los te laten.

En het effect is diepgaand. Ik zie het keer op keer: wanneer zelfbestraffing afneemt, ontstaat er ruimte en herstel. Niet omdat alles ineens makkelijk is, maar omdat je systeem niet langer tegenwerkt.

Dus als je merkt dat je streng bent voor jezelf, dat je jezelf onder druk zet, klein maakt of veroordeelt, weet dan: dit is geen karaktertrek, dit is een beschermingspatroon. En beschermingspatronen mogen met respect worden benaderd, niet met strijd.

Herstel begint vaak niet bij “meer doen”, maar bij minder tegen jezelf ingaan. Met hard werken ben je gekomen waar je nu bent en het heeft je waarschijnlijk ook veel gebracht. Maar vanaf nu mag je hard werken loslaten omdat dit stuk alleen maar kan komen door het tegenovergestelde te gaan doen.
En dan is de krachtigste interventie: leren om zacht te zijn waar je ooit hard moest zijn.