Wanneer relativeren wegvalt en alles donker voelt: over het brein in overleving

Wanneer relativeren wegvalt, het hoofd geen overzicht meer heeft en alles van binnen donker kan voelen, zit je niet in zwakte maar in overleving. In die momenten is het brein niet meer in staat om te nuanceren, te troosten of perspectief te houden. Angst, paniek, leegte of gedachten aan willen verdwijnen kunnen dan naar voren komen. Niet omdat jij het leven niet aankunt, maar omdat jouw zenuwstelsel en amygdala het roer hebben overgenomen. In deze blog neem ik je mee in wat er neurobiologisch gebeurt wanneer het licht in het ‘penthouse’ uitgaat en waarom dit niets zegt over jouw waarde, maar alles over jouw geschiedenis in het lijf.

Op mijn site heb ik al veel blogs geschreven over het brein en het zenuwstelsel, over hoe stress werkt. Over wat langdurige cortisol doet met ons systeem. Over de invloed van overbelasting op herstel, energie en regulatie. Over de anatomie van stress, het reptielenbrein, de nervus vagus, bijnieruitputting en diepe ontspanning. Maar in deze blog wil ik ergens anders bij stilstaan: de momenten dat het vanuit je brein en in jouw zijn heel donker kan zijn. Waarop het systeem niet meer in “uitleg” zit, op dat moment ook geen uitleg kan ontvangen of begrijpen, maar waarin alleen overleving aan het roer is.

Als je deze blog leest op het moment dat het donker voelt, neem dan de tijd. Lees stukje voor stukje. Laat het voorlezen door AI als lezen lastig is. Maar eigenlijk hoop ik dat je deze blog leest wanneer je eruit bent of deze periodes van eerder herkent, want helaas is het zo dat deze informatie snappen ook alleen maar behapbaar is wanneer je niet in complete angst, crisis, totale paniek of ongelooflijk ‘diep zitten’ zit.

Lees dit dan om te snappen wat er eerder bij jou gebeurde. En als je het herkent, lees het vaker. Net zo lang tot jouw brein snapt wat hier staat. Zodat je deze kennis eigen kan maken en jezelf erbij kan houden als het moment van ‘diep zitten’ er is.

Het brein als huis

Stel je voor: het brein is een huis met meerdere verdiepingen. Helemaal bovenin, in het penthouse, zit de prefrontale cortex. Dat is het deel van ons brein dat ons mens maakt.

Hier wonen overzicht, kunnen relativeren, vooruit kunnen denken, nuance, empathie, zelfreflectie, plannen en organiseren en het leven betekenis geven. Dankzij dit deel ben jij in staat om kennis op te doen en te leren, op jezelf te reflecteren en als iets een keer minder goed gaat, jezelf te herinneren aan de keren dat iets je wel lukte.

De prefrontale cortex is ook het deel waarmee we creëren: kunst, taal, verbinding, zingeving, dromen, visie. Het is letterlijk het deel wat ons mens maakt. Dit deel van ons brein onderscheidt ons ook als bijzondere diersoort, de homo sapiens, van de rest van de dieren.

In de kelder: de amygdala

Diep in het huis, in de kelder, zit de amygdala. Dat is geen denker. Dat is een wachter.
Een alarmsysteem dat geprogrammeerd zit op overleving en als enige in staat is om op alle knoppen tegelijk te drukken. Om bepaalde gebieden zelfs uit te schakelen als hij dit nodig acht. Dit gebied is sneller dan taal en reageert in lichaamssensaties, maar ook in acties. Als iemand te dichtbij komt, regelt dit gebied wel dat je een stap achteruit zet. Nog voor jij hebt kunnen nadenken heeft het ervoor gezorgd dat jij je hand terugtrok bij die hete pan. Dit gebied is maar met één vraag bezig: “Ben ik veilig?”

De amygdala zet het stresssysteem aan. Adrenaline, cortisol, spanning, verstrakking, versnelling, alles vanuit overleving.

Een mooi zichtbaar voorbeeld hierbij is een experiment met een virtual reality-bril. Mocht je ooit een keer een virtual reality-bril op hebben gehad, weet je hoe dit werkt, maar door die bril verkeer je in 360 graden in een andere werkelijkheid. Je prefrontale cortex weet echt wel dat je deze opzet en weet ook dat je bijvoorbeeld in een gymzaal staat en dat je op een plank loopt waar je met geen mogelijkheid hard vanaf kan vallen. Maar via je virtual reality-bril zie je dat je op een wolkenkrabber in New York staat en de plank wiebelt. Ondanks dat je start met een goed werkende prefrontale cortex, heeft je amygdala alarm geslagen en schakelt de prefrontale cortex uit. Dat is in dit filmpje ook heel mooi en duidelijk te zien. Ondanks dat mensen weten dat een reality-bril ‘nep’ is, gaat hun hartslag omhoog, ze gaan zweten, slaken gilletjes, zuchten en er ontstaan allerlei lichaamssensaties die ze met geen mogelijkheid kunnen
onderdrukken.

Als je dit voorbeeld hebt gezien, weet je het. De amygdala is de baas. Niet de prefrontale cortex. Sterker nog, de amygdala heeft de macht over het uitzetten van deze prefrontale cortex. Want nadenken is in levensbedreigende situaties helemaal niet van belang. Kortom, ons oersysteem vind dat deze in de weg zit, dus alle verbindingen richting en vanuit de frontaalkwab vallen uit.

Dus in dat penthouse gaan bovenin alle lichten uit. Alleen beneden in de kelder brand nog licht welke de knoppen van snel handelen, overleven en paniek bedienen. Daar zitten reflexen, beschermingsmechanismen, oude patronen, heel veel donkere gevoelens en overleving.

Wat er verdwijnt in overleving

Maar met het uitzetten van het licht bovenin, valt niet alleen het denken valt uit, ook het kunnen relativeren, perspectief houden, vooruitdenken, jezelf geruststellen, hoop voelen, nuance ervaren. En wat overblijft is tunnelvisie, zwart-wit denken, diepe overtuigingen als “het is altijd zo” of “ik kan dit niet”. Niet omdat dat waar is, maar omdat het brein op dat moment niet anders kán.

En hier wordt het kwetsbaar

Dit zijn momenten waarop, als ons brein hier vaker naartoe schakelt, het kan voelen dat je niks meer hebt om naar uit te kijken, niks meer hebt om aan vast te houden, maar ook niets meer hebt om in te kunnen ontspannen. Maar omdat ons brein ergens wel controle wil, een uitweg wil in dit lijden, is dit het moment waarop gedachten kunnen ontstaan die overwegen om het leven te verlaten.

Als je deze gedachten kent, kan het voelen alsof ze van jou zijn. Alsof ze bij je horen. Alsof ze iets over jou zeggen. Maar dat is niet zo. Het zegt alleen maar iets over dat jouw prefrontale cortex vaker is uitgeschakeld. Dat jouw hele systeem vaker schakelt vanuit de programmering van onveiligheid.

Deze gedachten ontstaan dan ook niet omdat jij zwak bent. Niet omdat jij het leven niet aankan. Niet omdat jij geen veerkracht hebt. Maar omdat je brein niet bij de functie van relativeren kan. Ze ontstaan omdat jouw brein en zenuwstelsel in nood zijn en dit komt waarschijnlijk doordat er al veel heel vervelende omstandigheden zijn geweest, die maakte dat jij al heel vaak in nood bent geweest.

Onze amygdala doet namelijk niet zomaar het licht uit bovenin het penthouse. Dit is omdat hij getraind is op gevaar. Omdat er vaak gevaar of onveiligheid is geweest en hij daardoor scherper is afgesteld. Zelfs wanneer de situatie momenteel veiliger is dan jaren geleden, dan alsnog is jouw poortwachter, de amygdala, er vaak nog één die heel snel de lichten uit kan doen.

Alleen dat al snappen kan helpen, als jij dit natuurlijk in een ‘goede periode’ in kan prenten om jezelf in deze donkerte te herinneren.

Overleving die zichzelf tegenwerkt

Op het moment dat deze gedachten opkomen, is er vrijwel altijd één ding aan de hand: je zit diep in overleving. En ga er maar vanuit dat jij deze overleving ongelooflijk nodig hebt gehad in jouw leven. Maar soms is het zo dat het vandaag de dag niet meer fijn is dat het nog zó ongelooflijk scherp reageert en wil je hier vanaf.

Dat is dan ook iets om samen naar te gaan kijken. Soms kan ons systeem zo hardnekkig de overtuiging hebben “ik ben onveilig”, dat dit hier een standaard geprogrammeerd in ontstaat. Je bent letterlijk dat hert met die oren overeind die altijd waakzaam is of er achter hem een takje kraakt. Zie ook dat dit uit liefde is gebeurd. Wanneer jij dusdanig onveilig bent geweest, heeft dat brein namelijk beslist dat het handiger is de kernovertuiging te gebruiken dat je beter altijd onveilig kunt zijn. Dat betekent niet dat altijd je prefrontale cortex is afgesloten, maar bij hoogspanning binnen onveiligheid wel heel snel.

Binnen Energie Herstel hebben we ook technieken die we kunnen toepassen om jouw zenuwstelsel te helpen om uit “de standaard” te komen van “ik ben onveilig”. Ik zeg niet dat deze methodiek belooft dat je hier nooit meer inkomt, maar wel dat het in de basis minder snel gebeurt. En soms is aanvullend hierop ook nog behandeling of therapie nodig, zoals EMDR of andere vormen die je brengen naar de grootste oude pijn om hier de heftigheid af te halen, bij een collega of andere therapeut. Maar het is wel wijsheid om samen echt te gaan kijken, hoe de amygdala in de basis minder scherp kan worden afgesteld.

En hierbij is één belangrijk ding: jij bént deze gedachten niet

Dit is misschien wel het belangrijkste om te zeggen. Gedachten om het leven te verlaten zijn geen identiteit. Het is zelfs geen wens, het is geen waarheid. Maar ze komen omdat  alleen al de gedachte, kan voelen als een oplossing, als verlichting van pijn, die je zonder je prefrontale cortex niet kan relativeren. Maar deze gedachten zijn dus een signaal geen waarheid.

Een signaal dat jouw zenuwstelsel gevoelig reageert. Of in elke gevel gevoeliger is afgesteld. Vaak door wat je hebt meegemaakt in onveiligheid. Door te weinig bedding. Door te vaak sterk moeten zijn. Door te veel alleen te moeten hebben dragen.

Als jouw amygdala sneller alarm slaat, is dat geen fout, maar wel ongelooflijk vervelend. Wat, wat zegt iets over je geschiedenis in je lijf.

De mens en het dier

Wij zijn trouwens het enige wezen dat deze gedachten kan hebben. Niet omdat dieren minder voelen, maar omdat zij geen ontwikkelde prefrontale cortex hebben. Wij zijn gewend deze in ons ‘zijn’ te kunnen gebruiken. Het feit dat we deze hebben is mooi omdat we hiermee kunnen creëren, maar de prefrontale cortex maakt ook dat we over het algemeen lastiger in het NU kunnen zijn dan een dier.

Dieren hebben geen toekomstprojectie. Geen zelfbeeld in taal. Geen innerlijke verhalen. Geen “wat als” of “had ik maar”. Een dier is gewoon. Altijd in het nu. Altijd in het lichaam.
Honger is eten. Gevaar is bewegen. Veilig is rusten.

De mens daarentegen kan terug in de tijd, vooruit in de tijd, zichzelf beoordelen, betekenis geven, scenario’s bouwen, lijden verlengen.
Dat is onze kracht en onze kwetsbaarheid.

Want als we gewend zijn aan het hebben van dit gebied en het valt uit, kunnen we moeilijk in het nu zijn. We zijn pijnvermijdende wezens, dus we willen een antwoord, een oplossing. En zonder overstijgend denken, zonder probleemoplossend vermogen en zonder te kunnen relativeren, tasten we in het duister. In het veld van niet weten. En daar gaan wij als mens niet goed op. Daarom hebben wij in donkerte als enige diersoort deze gedachten, die we helaas in deze staat, ook in staat zijn uit te voeren.

Maar hierbij liggen ook onze antwoorden in de natuur is het nu

De natuur is niet bezig met gisteren. Niet met morgen. Niet met betekenis. De natuur is.

Een boom is aanwezig.
Een vogel is aanwezig.
Een hond is aanwezig.

Daarom, als wij meer in de natuur zijn, gebeurt er iets op systeemniveau. De amygdala zakt, de adem verdiept, het lijf ontspant, we komen terug in het lichaam, we komen terug in het nu. Dus ook als je diep zit, kun je van deze geweldige bron gebruikmaken.

Bekijk aandachtig, zittend op de grond, contact makend met de aarde, een blad dat naast je ligt. Zie de nerven, zie de complexiteit van zoiets simpels, zie hoe de natuur geen tijd kent. Niks verwacht, nooit haast heeft, gewoon is. Wat jij ook mag zijn. Even zijn met wat er is. Wachtend tot de amygdala jou weer toegang geeft tot de bovenste verdieping van jouw penthouse.

En dit is de kern.

Dezelfde prefrontale cortex die ons in staat stelt om lief te hebben, te creëren, te verbinden en te dromen, is ook het deel dat ons kan laten verdwalen in gedachten wanneer het systeem overbelast raakt omdat we mens zijn.

Tot slot

Ik hoop met alles in mij dat jij deze blog je herinnert op het moment dat jouw amygdala het licht voor jou heeft uitgedaan. Dat je weet dat het licht ook weer aan kan. Dat je in het duister tast omdat jouw systeem veel heeft meegemaakt. Dat op dit moment jouw amygdala te vaak beslist dat iets onveilig is. En dat dat is wat het op dit moment is.

Als jouw licht weer aan is, ga ik hierover graag met je in gesprek, zodat we kunnen kijken wat ik of andere behandeling kan doen om jouw systeem minder scherp afgesteld te laten zijn. Maar door dit te snappen hoop ik vooral dat je in donkerte deze theorie jezelf kan herinneren.

Breng jezelf naar het nu.
En het allermoeilijkste: draag en verdraag jezelf.