Bijnieruitputting of een ontregeld stresssysteem? Wat gebeurt er écht bij een burn-out?

Veel mensen die langdurig last hebben van stress of een burn-out komen de term bijnieruitputting tegen. Misschien herken je jezelf wel in de klachten: extreme vermoeidheid, slecht herstellen, overprikkeling, moeite met concentreren en het gevoel dat je lichaam niet meer meewerkt. Maar bestaat bijnieruitputting eigenlijk wel? Of is er iets anders aan de hand?

Het korte antwoord is: de klachten zijn absoluut echt, maar de verklaring ligt waarschijnlijk anders dan jarenlang werd gedacht.

Wat is bijnieruitputting?

De term bijnieruitputting werd jarenlang gebruikt om te beschrijven dat de bijnieren na langdurige stress niet meer voldoende cortisol zouden kunnen aanmaken. Hoewel deze uitleg veel mensen hielp om hun klachten serieus te nemen, wordt bijnieruitputting tegenwoordig binnen de reguliere geneeskunde niet erkend als officiële diagnose. Er is op dit moment onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat de bijnieren bij langdurige stress letterlijk “uitgeput” raken. Een daadwerkelijk tekort aan cortisol zie je bijvoorbeeld bij de ziekte van Addison. Dat is een andere aandoening waarbij de bijnieren onvoldoende cortisol produceren en staat los van een burn-out.

Betekent dit dat een burn-out tussen de oren zit?

Absoluut niet. Misschien is dit wel de belangrijkste boodschap van deze blog. Dat bijnieruitputting waarschijnlijk niet de juiste verklaring is, betekent namelijk niet dat de klachten psychisch zijn of “tussen de oren zitten”. Integendeel. Langdurige stress veroorzaakt aantoonbare veranderingen in je lichaam.

Wat gebeurt er dan wél?

Tegenwoordig weten we dat langdurige stress kan leiden tot een ontregeling van het complete stresssysteem.

Hieronder vallen onder andere:

• de HPA-as (het hormonale stresssysteem);
• het autonome zenuwstelsel;
• de samenwerking tussen je hersenen en je lichaam;
• de regulatie van stresshormonen zoals cortisol.

Het gaat dus niet om één orgaan, maar om een samenspel van verschillende systemen die langdurig onder druk hebben gestaan.

Hoe ontstaat een burn-out?

Om dit te begrijpen moeten we eerst kijken naar hoe stress werkt. Wanneer jouw brein gevaar waarneemt, activeert de amygdala de HPA-as. Via de hypothalamus en hypofyse worden signalen naar de bijnieren gestuurd, die vervolgens cortisol produceren. Dat is een prachtig systeem. Wanneer er daadwerkelijk gevaar dreigt, helpt cortisol je om snel te handelen. Je hartslag stijgt. Je ademhaling versnelt. Je spieren krijgen extra energie. Je bent klaar om te vechten of te vluchten. Normaal gesproken schakelt dit systeem daarna weer uit. Maar wanneer stress weken, maanden of zelfs jaren aanhoudt, blijft dit systeem voortdurend actief. En juist dát vraagt ontzettend veel van je lichaam.

Waarom voel je je zo uitgeput?

Een langdurig geactiveerd stresssysteem heeft invloed op veel meer dan alleen je energie.

Je kunt onder andere last krijgen van:

• extreme vermoeidheid;
• slecht slapen;
• overprikkeling;
• concentratieproblemen;
• geheugenklachten;
• een verminderde weerstand;
• spier- en gewrichtsklachten;
• duizeligheid;
• hartkloppingen;
• moeite met herstellen na inspanning.

Veel mensen herkennen zichzelf hierin. Niet omdat hun bijnieren “op” zijn, maar omdat hun complete stresssysteem langdurig ontregeld is geraakt.

Waarom rust alleen vaak niet voldoende is

Veel mensen denken dat een burn-out vanzelf overgaat door voldoende rust te nemen. Rust is belangrijk. Maar herstel vraagt meestal om meer. Je zenuwstelsel moet namelijk opnieuw leren dat het veilig is om uit de overlevingsstand te komen. Dat vraagt niet alleen om minder belasting, maar ook om nieuwe ervaringen van veiligheid.

Daarom werk ik tijdens mijn begeleiding veel met lichaamsgerichte oefeningen, psycho-educatie, ademhaling, het leren herkennen van overlevingsreacties en het stap voor stap vergroten van de belastbaarheid. Niet omdat je lichaam kapot is. Maar omdat het opnieuw mag leren schakelen tussen inspanning en herstel.

De belangrijkste boodschap

Misschien is de term bijnieruitputting niet de meest juiste verklaring. Maar de boodschap erachter blijft voor mij onveranderd. Een burn-out is geen teken van zwakte. En het zit zeker niet alleen tussen je oren. Het is een lichamelijk ontregelingsproces waarbij je hersenen, je stresssysteem en je zenuwstelsel langdurig uit balans zijn geraakt. Gelukkig kan dat systeem ook weer herstellen. Met de juiste kennis, voldoende veiligheid en de juiste begeleiding kan je lichaam stap voor stap weer leren om uit de overlevingsstand te komen.

Bronvermelding

• McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.
• Tsigos, C., & Chrousos, G. P. (2002). Hypothalamic–pituitary–adrenal axis, neuroendocrine factors and stress. Journal of Psychosomatic Research, 53(4), 865–871.
• James L. Wilson (2001). Adrenal Fatigue: The 21st Century Stress Syndrome. (Dit boek heeft de term ‘bijnieruitputting’ populair gemaakt, maar de theorie wordt niet breed ondersteund door wetenschappelijk onderzoek.)
• Endocrine Society. Adrenal Fatigue Does Not Exist: A Systematic Review. Cadegiani, F. A., & Kater, C. E. (2016). BMC Endocrine Disorders, 16, 48.