Van drama naar winnaarsdriehoek, in kleine stappen dichterbij jezelf.

In de blog “Hoe je vanuit oude pijn verstrikt kunt raken in de drama driehoek” nam ik je mee in hoe de drama driehoek wertk, hoe je vanuit oude pijn hierin in terecht kunt komen in de rollen van Slachtoffer, Helper/Redder en Aanklager. Rollen die ooit nodig waren om te overleven, maar die nu vaak verstikkend werken. Misschien heb je jezelf herkend in één of meerdere rollen en besef je dat je deze ervaart en wil je er graag uit.

In deze blog laat ik je zien hoe je uit deze driehoek kunt stappen en welke gezonde variant er bestaat van de drama driehoek namelijk de Winnaarsdriehoek. Niet omdat jij voortaan perfect moet reageren, maar omdat je mag ontdekken dat er een manier is van leven en verbinden waarin je geen rol meer hoeft te spelen, maar steeds meer jezelf kunt zijn. Met alle kwetsbaarheid, kracht en menselijkheid die daarbij horen. We gaan stap voor stap. Zodat je zenuwstelsel de tijd krijgt om mee te bewegen.

Van overleven naar leven

Voordat we inzoomen op de Winnaarsdriehoek, is het belangrijk om één ding te weten:

De Drama Driehoek is overleven.
De Winnaarsdriehoek is leven.

In de drama driehoek reageer je vanuit je oeroude beschermingssysteem: vechten, vluchten of bevriezen. Niet omdat je iets fout doet, maar omdat je systeem getriggerd raakt door oude pijn, niet-verwerkte emoties of ervaringen waar vroeger geen ruimte voor was.

In de winnaarsdriehoek reageer je óók vanuit bescherming, maar dan op een volwassen, bewuste manier. Je blijft meer in contact met je lichaam, je gevoel én je grenzen. Je hoeft de ander niet meer te redden, niet meer te controleren, en je hoeft jezelf niet meer klein te maken om “veilig” te zijn. Je bent veilig, reageert vanuit veiligheid en je staat toe dat je mag voelen. Als je dit mechanisme onder de knie krijgt verschuifd dus je rol van overlever naar deelnemer van het leven.

Wat is de Winnaarsdriehoek?

Waar de drama driehoek bestaat uit slachtoffer, Helper en Aanklager, kent de Winnaarsdriehoek drie gezonde tegenhangers. Er zijn verschillende benamingen in de literatuur; hieronder gebruik ik woorden die aansluiten bij de vorige blog:

• Van Slachtoffer naar Eigenaar
• Van Aanklager naar Grenzensteller
• Van Helper/Redder naar Steunende Helper / Gelijkwaardige Partner

In alle drie de posities ben je niet “boven” of “onder” de ander, maar naast de ander. Je voelt jezelf, je erkent je eigen behoefte, en je laat de verantwoordelijkheid waar hij hoort. Niet vanuit hardheid, maar vanuit volwassenheid.

We gaan ze één voor één langs.

Van Slachtoffer naar Eigenaar

De Slachtofferrol voelt vaak klein, machteloos en afhankelijk: “Ik kan dit niet…”, “Zeg jij maar wat goed is.”, “Zonder jou red ik het niet.” Onder deze rol zit: een zenuwstelsel dat bevriest, oude ervaringen waarin grenzen zetten gevaarlijk was, en de overtuiging dat onzichtbaar blijven veiliger is dan verantwoordelijkheid nemen.

In de Winnaarsdriehoek beweeg je van Slachtoffer naar Eigenaar. Maar wat doet een Eigenaar? Een Eigenaar ontkent niet dat iets moeilijk is. Hij/zij doet niet alsof alles “wel meevalt”. Een Eigenaar zegt: “Dit is echt moeilijk voor mij, én ik wil kijken wat ik wél kan.”, “Ik merk dat ik blokkeer. Wat heb ik nu nodig om een kleine stap te zetten?”, “Ik vind het spannend om dit zelf te doen, maar ik wil leren het te proberen.”

Eigenaar zijn betekent niet dat je alles alleen moet doen. Het betekent dat je erkent:
Dit is míjn leven. Dit is míjn gevoelswereld. Dit zijn míjn keuzes en ik neem verantwoordelijkheid voor mijn leven en heb naast mij geen redder nodig. Of in elk geval niet iemand die kan en mag groeien van het bieden van hulp aan mij.

Je vraagt nog steeds om hulp, maar vanuit gelijkwaardigheid in plaats van afhankelijkheid.

In je lichaam voelt dat ongeveer zo:

• Je merkt dat je zenuwstelsel in freeze schiet (bijvoorbeeld: verlamd gevoel, mist in je hoofd, geen keuze kunnen maken).
• In plaats van direct te zeggen: “Doe jij het maar”, neem je een mini-pauze.
• Je ademt een paar keer rustig uit, voelt je voeten op de grond, misschien leg je je hand op je buik of hart.
• Je stelt jezelf de vraag: Wat is één klein stapje dat ik wél kan zetten?

Het gaat niet om grote sprongen, maar om microbewegingen uit de freeze-stand. Elk klein moment waarop jij een stukje regie pakt, vertelt jouw zenuwstelsel: “Ik ben nu volwassen. Ik mag kiezen. Ik kan iets beïnvloeden.”

Bijvoorbeeld in een relatie: oude rol (Slachtoffer):
“Zonder jou lukt het mij nooit. Kun jij het allemaal regelen?”

Nieuwe beweging (Eigenaar):
“Ik merk dat ik het spannend vind om dit zelf te regelen. Zou je met me mee willen denken over de eerste stap? Daarna wil ik zelf proberen de rest te doen.” Je vraagt nog steeds steun, maar je geeft jezelf niet weg in de handen van de ander. Waardoor je dus bij regie blijft van jouw leven.

Van Aanklager naar Grenzensteller

De Aanklager lijkt krachtig, maar reageert van binnen vanuit angst, chaos en controle. Uitspraken zoals: “Jij doet ook nooit…”, “Zie je wel, jij kan ook niks.”, “Laat ook maar, ik doe het zelf wel.” Onder deze rol zit een zenuwstelsel in fight-stand: boosheid als schild om niet opnieuw gekwetst te worden, controle als bescherming tegen paniek.

In de Winnaarsdriehoek beweeg je van Aanklager naar Grenzensteller. Wat doet een Grenzensteller? Een Grenzensteller gebruikt zijn/haar kracht niet om te vernederen, maar om helder te zijn. Geen aanvallen, wel duidelijkheid. Geen wegcijferen, wel verantwoordelijkheid.

Een Grenzensteller zegt dingen als: “Wat je nu zegt/doet, werkt niet voor mij.”, “Ik voel irritatie, en ik heb behoefte aan duidelijkheid / rust / respect.”, “Als dit zo blijft gaan, moet ik een andere keuze maken voor mezelf.”, Je blijft bij jezelf in plaats van de ander “fout” te maken.

In je lichaam voelt dat ongeveer zo:

• Je merkt dat de fight-energie omhoog schiet: spanning in je kaak, verhoogde ademhaling, druk op je borst, neiging om te snauwen of te controleren.
• In plaats van direct te reageren, neem je een korte pauze. Soms is één diepe uitademing al genoeg om net 1% meer ruimte te voelen.
• Je vraagt jezelf: Wat voel ík? Wat heb ík nu nodig?
• Vanuit daar spreek je in de ik-vorm, niet in verwijten.

Voorbeeld in een relatie in de oude rol (Aanklager): “Jij denkt zeker dat je alles maar kan maken! Jij komt altijd te laat, jij neemt mij nooit serieus!” Nieuwe beweging (Grenzensteller): “Wanneer je zo laat thuis komt zonder iets te laten weten, raak ik in de war en voel ik me alleen. Ik heb nodig dat je een bericht stuurt als je later bent. Anders moet ik voor mezelf een andere keuze maken in hoe ik hiermee omga.”

De boosheid blijft niet het eindpunt, maar wordt een signaal: “Hier is een grens.”
Je nervus vagus mag leren: ik kan boos zijn én verbonden blijven met mezelf. Ik hoef niet te vernietigen of te slikken; ik mag begrenzen.

Van Helper/Redder naar Steunende Helper / Gelijkwaardige Partner

De Helper uit de Drama Driehoek helpt vanuit oude pijn: “Ik ben pas waardevol als ik nodig ben.” Onder die rol zit vaak een kind dat ooit gezien werd als het “brave, sterke, zorgende” kind, dat erkenning kreeg door te zorgen, te redden, over te nemen. Het zenuwstelsel heeft zorg gekoppeld aan bestaansrecht.

In de Winnaarsdriehoek beweeg je van Helper/Redder naar Steunende Helper / Gelijkwaardige Partner. Maar wat doet een Steunende Helper? Een gezonde helper neemt niet over, maar staat naast de ander. Hij/zij: luistert zonder direct op te lossen, vraagt: “Wat heb jij nodig?” in plaats van te beslissen, laat de verantwoordelijkheid bij de ander, is bereid dat de ander soms valt, fouten maakt, oefent.

Een Steunende Helper zegt dingen als: “Ik ben er voor je, maar ik kan het niet voor je dragen.”, “Ik denk graag mee, maar de keuze is aan jou.”, “Ik zie dat dit zwaar is. Wat is één stap die jij zelf zou willen proberen?”, Je biedt nabijheid zonder jezelf uit te putten of de ander klein te houden.

In je lichaam voelt dat ongeveer zo:

• Je merkt de impuls: “Ik moet dit nu oplossen. Ik kan het beter doen. Laat mij het maar doen.”
• In plaats van direct over te nemen, voel je je adem. Misschien zet je je voeten bewust neer, check je: Hoe is het eigenlijk met míj?
• Je merkt ook je eigen behoefte: rust, ruimte, niet altijd ‘aan’ staan, gezien worden als mens en niet alleen als helper.
• Vanuit daar kies je een andere beweging: aanwezig zijn zonder te fixen.

Voorbeeld ouder–kind oude rol (Redder): “Laat mij dat maar doen, jij kan dat niet.”
Automatisch huiswerk overnemen, agenda bewaken, problemen oplossen. Het kind blijft afhankelijk. Nieuwe beweging (Steunende Helper): “Ik zie dat je het lastig vindt. Zullen we samen kijken welke stap jij zelf kunt zetten? Ik blijf erbij, maar jij probeert eerst.” Je systeem leert: ik ben er nog steeds, ook als de ander ongemak voelt. Ik hoef het gevoel van machteloosheid niet meer dicht te stoppen met doen en oplossen.

Wat heeft je zenuwstelsel nodig om te kunnen verschuiven?

Uit de Drama Driehoek stappen is geen mentaal trucje.
Het is een lichaamsproces.

Om te verschuiven naar de Winnaarsdriehoek, heeft je systeem drie dingen nodig:

1. Herkenning – opmerken: “Oh, hier sta ik in een rol.”
2. Regulatie – even bij jezelf terugkomen: adem, lichaam, pauze.
3. Een nieuwe micro-keuze – één klein ander gedrag, passend bij Eigenaar, Grenzensteller of Steunende Helper.

Dat kan zo klein zijn als: één ademhaling voor je reageert; “Ik weet het nog niet, ik kom hier later op terug.”; “Ik snap dat je hulp vraagt, maar ik kan dit nu niet van je overnemen.”

Elke keer dat je een andere, kleine keuze maakt, train je je zenuwstelsel. Je laat je lichaam letterlijk ervaren: “Ik kan iets anders doen dan mijn oude rol en ik ben nog steeds veilig.”

Hoe je jezelf kunt helpen om uit de Drama Driehoek te blijven

Je zult merken dat je niet “ineens” in de Winnaarsdriehoek woont. Het is meer een weg waar je steeds weer op terugkeert. Soms stap je even in een oude rol dat hoort erbij.

Een paar praktische vragen die je jezelf kunt stellen:

• In welke rol sta ik nu?
  Slachtoffer, Helper of Aanklager? Alleen al herkennen verandert iets.
• Wat voel ik in mijn lijf?
  Freeze? Fight? Onrust? Druk? Afwezigheid? Dit is informatie, geen falen.
• Wat heb ík nu nodig?
  Rust, duidelijkheid, steun, afstand, tijd, een grens, ademruimte?
• Welke kleine beweging richting Winnaarsdriehoek kan ik nu maken?
  • Van Slachtoffer naar Eigenaar: één kleine keuze zelf maken.
  • Van Aanklager naar Grenzensteller: ik-vorm gebruiken en mijn behoefte benoemen.
  • Van Helper naar Steunende Helper: niet overnemen, wel aanwezig zijn.

Het gaat niet om grote levensveranderingen in één keer, maar om herhaald oefenen in alledaagse momenten.

Rouw en verwarring horen erbij

Belangrijk om te benoemen: uit de Drama Driehoek stappen kan pijnlijk zijn. Als jij niet meer redt, kan iemand zich in de steek gelaten voelen. Als jij grenzen gaat stellen, kunnen anderen je “lastig” of “egoïstisch” vinden. Als jij geen Slachtoffer meer bent, kan het zijn dat sommige helpers of aanklagers afhaken, omdat hun rol niet meer werkt.

Dat kan verdriet oproepen, verwarring, schuldgevoel. Maar ook ga je de echte pijn aan in plaats van de secundaire emotie wat ook niet makkelijk is en veel kan losmaken.
Je laat oude schijnveiligheid los. Daar zit rouw bij. Rouw om wat je niet hebt gekregen, om wat je lang hebt gedragen, om relaties die niet met je mee kunnen groeien. Je zenuwstelsel mag wennen aan een nieuw soort veiligheid: Niet die van controle of afhankelijkheid, maar die van oprecht jezelf zijn.

Terug naar jezelf

Niemand kiest bewust voor de Drama Driehoek. Je hebt deze rollen ooit ontwikkeld om te overleven, om pijn niet te hoeven voelen, om liefde te krijgen of om grip te hebben in een wereld die te groot was.

De beweging naar de Winnaarsdriehoek is geen afrekening met wie je was, maar een uitnodiging naar wie je nu mag zijn. Je mag van Slachtoffer verschuiven naar Eigenaar met zachte, kleine stappen. Je mag van Aanklager verschuiven naar Grenzensteller waarbij boosheid als kompas dient, niet als wapen. Je mag van Helper/Redder verschuiven naar Steunende Helper / Gelijkwaardige Partner zorgend, maar niet meer reddend.

Je zult soms terugvallen in oude rollen. Dat is geen mislukking, maar informatie.
Elke keer dat je opmerkt: “Ah, daar ben ik weer als Helper/Slachtoffer/Aanklager”, ontstaat er ruimte. Ruimte om even te ademen. Ruimte om jezelf een andere vraag te stellen. Ruimte om een nieuwe keuze te maken.

Misschien herken je na het lezen van deze blog vooral één beweging die je zou willen oefenen. Dat is genoeg. Je hoeft niet alles tegelijk te kunnen. Je zenuwstelsel leert in kleine stukjes.

Je mag steeds opnieuw lezen als het in één keer te veel was. Maar het snappen is al een eerste belangrijke stap. En vanuit daar ontstaat er vanzelf meer ruimte voor gezonde, voedende relaties waarin niemand een rol hoeft te spelen om erbij te horen.

Misschien heb je deze blog doorgestuurd gekregen en kunnen we het er in het volgende gesprek nog eens over hebben. Maar door dit nu te lezen en te begrijpen heb je al een eerste stap in handen.