Hoe je vanuit oude pijn verstrikt kunt raken in de drama driehoek

Vanuit diepe pijn, kwetsbaarheid of een belast verleden kan het gebeuren dat jij, of mensen om je heen verstrikt raken in de Drama Driehoek. Misschien merk je dat je steeds vastloopt in dezelfde soort situaties, dat interacties ingewikkeld voelen, of dat je verstrikt raakt in relatie dynamieken met een familielid, een partner, collega, leidinggevende of een andere machtsfiguur. Dan kun je onbewust en onbedoeld in de drama driehoek terechtkomen. Wil je weten wat dit is en of jij deze herkend? Ik neem je hierin stap voor stap mee.

Wanneer je het gevoel hebt dat je vastzit in een dynamiek of steeds in dezelfde soort interacties of systemen belandt waarin je leegloopt, dan kan het zijn dat je, onderdeel bent geworden van de Drama Driehoek. En één ding is zeker: in de Drama Driehoek is het altijd drama. Dus herkenning helpt. Waarna je kan kijken hoe jij hieruit kan stappen.

Wat is de Drama Driehoek?

De Drama Driehoek beschrijft een dynamiek waarin je automatisch in één van deze drie rollen kunt schieten: slachtoffer, aanklager, helper/redder. In alle drie de rollen wordt je automatisch in stress, spanning of oude pijn geraakt ander zou je hierin geen rol pakken. Kortgezegd is het dus een overlevingsstaat, overlevingsrol en/of oude pijn.

De drie rollen zijn:

• Slachtoffer – “Ik kan dit niet… het is te veel.”
• Aanklager – “Dit moet anders, waarom doe jij…?”
• Redder / Helper – “Ik los dit wel voor je op.”

Elke rol is een overlevingsreactie waarbij er geen sprake is van daadwerkelijke verbinding, alhoewel dit aan de buitenkant wel zo zou kunnen lijken. Voelt het binnen de driehoek leeg en onvervullend. Binnen deze rollen kun je ook nog eens wisselen, dit gebeurd ongemerkt, soms zelfs binnen één gesprek. En met verschillende mensen kun je verschillende dynamieken hebben, vanuit een verschillende plek. Interessant wat dit is en hoe dit komt. Ik zal je ook voorbeelden hierin geven waardoor het helder wordt en je dit voor je kan zien.

In elke rol van de Drama Driehoek wordt je oeroude beschermingssysteem geactiveerd. Je lichaam reageert dan automatisch vanuit fight, flight of freeze niet omdat jij iets verkeerd doet, maar omdat je systeem overbelast raakt en probeert te beschermen wat kwetsbaar voelt. En dat komt vaak niet zo handig tot uiting. Toch is een rol uit de drama driehoek geen karakterfout maar in feite een lichamelijke reactie vanuit een trigger. En in dit geval is de trigger niet meer dan een niet-doorgevoelde emotie, een oud pijnstuk of een ervaring waarvoor destijds geen ruimte was om het te verwerken. Soms was het te groot, te overweldigend of simpelweg te veel voor een jong systeem om te dragen.

De koppeling tussen de Drama Driehoek en de vecht-, vlucht- en bevriezingsreacties

Elke rol in de Drama Driehoek komt voort uit een oerreactie van het zenuwstelsel.
Dus vanuit bescherming voor pijn. Wanneer het systeem overbelast raakt of oud zeer wordt geraakt, schieten we in automatische patronen.

En deze reageren bijna één op één met de drie rollen uit de Drama Driehoek.

• De Slachtoffer komt voort uit de bevriesreactie.
• De Aanklager komt meestal uit vluchtenergie.
• De Helper lijkt vriendelijk, maar onder de oppervlakte zit de vechtenergie.
  Niet tegen de ander, maar tegen het gevoel van machteloosheid.

Het aannemen van een rol in de Drama Driehoek is dan ook een copingmechanisme dat oude pijn maskeert. Je valt terug op patronen die jouw lichaam kent, omdat die ooit veiligheid boden of in ieder geval schijnveiligheid. En zolang iedereen in die driehoek zijn rol speelt, kan dit een dynamiek zijn die jarenlang blijft bestaan in een familiestructuur, vriendschap, partnerrelaties maar ook werksituaties. Er kan dus jarenlang “gefunctioneerd” worden binnen deze driehoek, maar gezond is het niet. En gelukkig maakt het ook nooit niemand. De vraag is hoe herken ik het, waarvoor dient mijn rol en in een latere blog zal ik handvatten bieden hoe je hieruit kan komen. Maar eerst wat zijn de rollen en waar hebben zij hun oorsprong.

 De Redder/helper

Sommige mensen zijn zelf nooit écht gezien of gehoord door hun ouders. Als kind kun je dan zoeken naar manieren om tóch betekenis te ervaren. Soms is er een klein moment geweest waarop jij , door te helpen, te zorgen of iets over te nemen wél erkenning kreeg. Dat kleine moment kan later een identiteit worden: “Als ik help, doe ik ertoe.”, “Als ik zorg, krijg ik aandacht.”, “Als ik iets oplos, ben ik waardevol.” En dan ontstaat iets wat aan de buitenkant liefdevol lijkt, maar van binnen vaak pijnlijk is: de verstikkende helper.

Een moeder die zelf nooit gezien is, kan haar identiteit bouwen op behulpzaamheid.
Dit uit zich vaak in, het automatisch overnemen van taken, geen ruimte laten voor eigen keuzes van het kind, de ander klein houden ongeacht het opgroeien van het kind en de leeftijd, emotioneel afhankelijk zijn van “nodig zijn”. Welke de ander altijd klein wilt laten houden. Met de intentie: ik weet wat goed voor je is. In dat geval zit het kind automatisch in de slachtoffer rol of hij nu wilt of niet. Voor de moeder kan zelfstandigheid als bedreigen voelen en het opgroeien en het nest willen verlaten als verlies en afwijzing. Want als ik niet meer nodig ben, wie ben ik dan? Maar voor het kind (slachtoffer) is dit verstikkend. Het mag niet uit zijn ‘kleine’ rol komen het mag niet opgroeien, eigen keuzes maken en volwassen worden. Het leert al jong om altijd soms veilig ‘slachtoffer’ te zijn. Ook in latere situaties.  Deze dynamiek zie je niet alleen bij moeders, maar ook in relaties, vriendschappen en zelfs in de zorg en hulpverlening.

Ook in partnerrelaties zie je dit vaker wanneer iemand bewust of onbewust voor een hulpbehoevende partner heeft gekozen. Hij/zij wist dat zijn partner ziek was of jouw nodig had. Soms als bijv. een partner chronisch ziek is, neemt de helper alles over, regelt alles maar voelt zich ook waardevol doordat de ander afhankelijk is. Wat er wederom voor de buitenwereld uitziet als: liefdevol. Wat in werkelijkheid dus ook schijn liefde is. Want stel dat deze zieke partner opknapt, dat kan bedreigend voelen. “Wat ben ik nog waard?”, “Wie ben ik als jij me niet meer nodig hebt?” Dit omdat het zelfbeeld van de helper gebouwd is op redden.

Ook in vriendschappen, vinden helpers het vaak prettig als iemand kwetsbaar of afhankelijk blijft, dan weten ze wat ze kunnen bieden. Maar wanneer iemand sterker wordt, grenzen leert aangeven, minder afhankelijk is, kan het zo zijn dat deze vriendschap dus ook geen stand meer kan houden. Dan zal de helper vooral afstand nemen en in verwarring raken. Niet omdat het slachtoffer iets fout doet, maar omdat de ander geen rol of betekenis meer kan voelen.

Waarom heeft een helper een slachtoffer nodig?
Om in “schijnveiligheid” te functioneren. In de Drama Driehoek is de helperrol een schijnveilige rol. Het systeem kent het. Het voelt vertrouwd. Het voelt “beter dan niets”. Zolang iemand anders kwetsbaar blijft, kan de Helper blijven zorgen, blijft de dynamiek hetzelfde, blijft de innerlijke pijn bedekt, blijft iedereen in zijn bekende positie, is er controle en bestaansrecht voor de helper. De paradox: Een Helper die vanuit oude pijn helpt, zegt: “Ik help jou, omdat dit goed voor jou is.” Maar wat er onbewust gebeurt, is: “Ik help jou, zodat ik mezelf niet hoef te verliezen.” En daarom heeft een helper om bestaansrecht te hebben altijd een slachtoffer nodig.

De Aanklager

De aanklager lijkt op het eerste gezicht krachtig, stevig en “in charge”. Maar onder deze rol zit vaak dezelfde oude pijn als onder de helper: niet gezien zijn, geen ruimte hebben gehad als kind, geleerd hebben dat controle veiliger is dan kwetsbaarheid, bang zijn om opnieuw teleurgesteld of verlaten te worden. De aanklager is eigenlijk een oer-reactie op angst. Het is fight-energie die te snel omhoogschiet wanneer het zenuwstelsel overbelast raakt. Het is niet iemand die “gemeen” wil doen, ondanks dat hij wel vaak irritant is en verwijtend, maar in feite is het iemand die zichzelf probeert te beschermen.

Voorbeelden hierbij is de controlerende ouder. Aan de buitenkant iemand die moppert, kritiek geeft, veel vindt van wat het kind doet of niet doet. Hij/zij heeft graag controle en zonder deze bemoeizucht heeft hij/zij soms het gevoel grip te verliezen. Deze heeft vroeger geleerd dat liefde verdiend te worden door correct te zijn, nuttig en niet te falen en dat wenst hij/zij ook voor haar kind. De aanklager probeert orde te creëren maar voelt vanbinnen chaos.

In een partnerrelatie is de aanklager iemand die alles beter weet. Of : ik doe hier alles, jij doet niks. Ook vaak verwijtend om zichzelf beter te voelen of de situatie wederom te controleren en te overzien. Deze verwijten komen voort vanuit: angst om los te laten, de angst zelf alleen gelaten te worden of vergeten welk systeem dus aangaat wanneer iemand uit verbinding gaat met zichzelf of dus de ander. Als voorbeeld een partner komt te laat thuis waarop de aanklager reageert: “Jij denkt zeker dat het jou allemaal niets uitmaakt?!”. Waaronder deze felheid eigenlijk zit: “Ik voelde me alleen en dat triggert onzekerheid en oude pijn.”. Bij de aanklager voelt vechten veiliger dan voelen helaas.

Op de werkvloer zie je aanklagers vaak in de rol met uitspraken als: “Dat moest allang klaar zijn. Doe je dit nou weer verkeerd?”. “Ik kan niemand vertrouwen. Dan moet ik het straks weer oplossen.” Wat hieronder zit is: zij hebben geleerd dat fouten gevaarlijk kunnen zijn, zij hebben nooit de ruimte gehad om te leren falen, zij moesten altijd op scherp staan en hebben veiligheid gekoppeld aan controle.

In vriendschappen kunnen uitspraken van een aanklager zijn: “jij kan nooit”, “Laat ook maar, je snapt me toch niet.”. Met wat hieronder zit: angst om niet belangrijk te zijn, verdriet dat er vroeger nooit aandacht voor was, een zenuwstelsel dat dichtklapt bij onzekerheid en dat uit in aanval in de hoop dat hij/zij niet gekwetst wordt.

Waarom de aanklager een slachtoffer nodig heeft:

De aanklager creëert (onbewust) een slachtoffer, zodat: hij/zij in controle kan blijven, de relatie “voorspelbaar” blijft, het eigen kwetsbare stuk niet geraakt wordt, de oude pijn niet opnieuw gevoeld hoeft te worden. Het lijkt sterk gedrag, maar het komt voort uit: niet gezien worden, bang zijn om opnieuw te falen, paniek als iemand zich terugtrekt, oer-angst om verlaten te worden. Het is dus niet kwaadaardig, wel irritant maar is vooral beschermingsgedrag.

De Slachtoffer

De rol van de slachtoffer staat voor geen regie is geen risico. De rol van het Slachtoffer lijkt krachteloos, maar er zit een diepe logica onder. Het is niet luiheid. Het is niet onwil. Het is een oeroude manier om veiligheid te creëren in een wereld die ooit te groot, te overweldigend of te onvoorspelbaar was.

Slachtofferschap ontstaat vaak wanneer iemand heeft geleerd: dat eigen keuzes gevaarlijk zijn, dat grenzen geen zin hadden, dat fouten maken bestraft werd, dat behoeften vroeger niet werden gezien, dat het veiliger is om niets te beslissen. Door geen regie te nemen, hoef je geen risico te nemen. En daardoor kun je het ook nooit “fout doen”. Slachtoffers herken je aan uitspraken: “Zeg jij maar wat goed is.”, “Ik weet het echt niet… kun jij dit voor mij regelen?”, “Ik kan dat niet alleen.” “Als ik jouw toch niet had”. Een slachtoffer is iemand die laat zien dat hij afhankelijk is. Wat hieronder zit is: regie nemen voelt te spannend, het lichaam gaat in freeze, autonomie werd vroeger misschien afgestraft. Deze persoon heeft geleerd dat onzichtbaar zijn veiliger voelt dan verantwoordelijkheid dragen.

In relaties zie je vaak het patroon een kind in een volwassen lichaam. Met teksten zoals: “Zonder jou red ik het niet.”, “Jij moet me helpen, anders lukt het niet.”, “Ik weet nooit wat ik moet doen.” Wat de helper voedt: “Zie je wel, ik ben nodig.”

Het slachtoffer handelt vanuit: overweldigde emoties, bang om te falen, geen vertrouwen in eigen kunnen, een zenuwstelsel dat bevriest wanneer het een keuze moet maken

In vriendschappen zie je vaker als iemand als slachtoffer stappen maakt en groeit, dat een vriendin zegt: “Je bent veranderd… je hebt me niet meer nodig.”, “Je laat me vallen.” Dit ontstaat vanuit de voorwaardelijkheid dat jij klein dient te blijven. Jouw groei ontregelt haar afhankelijkheidspositie, ze niet meer weet welke rol zij kan innemen, haar ‘veiligheid’ zat in jouw klein houden. Dus bij groei wordt dit ontmanteld in vriendschappen maar ook in relaties wat soms een pijnlijk gevolg heeft maar ook een gezond gevolg.

Voorbeeld van op de werkvloer, een collega zegt: “Ik snap dit niet… wil jij het voor me doen?”, “Ik durf dat niet, jij bent daar beter in, neem jij dat nieuwe project maar.” “Als jij dit nou regelt, dan volg ik wel.”. Wat hier onderliggend in gebeurd is: de bevriezing gaat aan wanneer de druk omhoog gaat, bang om fouten te maken, conditionering dat anderen het beter weten, vermijden van verantwoordelijkheid om kritiek te voorkomen.

Soms houdt iemand zijn eigen probleem ‘in stand’ zonder dat het bewust is. Ook als het slachtoffer door een ‘gezond gereguleerd’ persoon wordt gestimuleerd tot actie kan het zo zijn zo zijn dat iemand reageert met: “Ja maar ik kan dat echt niet hoor.”, “Dat lukt mij nooit.”, “Bij mij werkt dat toch niet.” Dus ook zonder dat iemand de rol pakt van redder bestaat er ook onbewust angst om door te gaan, niet vertrouwen op eigen kracht, afhankelijkheid als veiligheid. En zolang iemand in deze rol blijft, blijven redder zich aandienen. Dát is de tragiek van de drama driehoek.

Dus in één van deze rollen kun je jezelf niet bevinden in een gezonde relatie dynamiek en partner relaties, werkrelaties, hulpverleningsrelaties etc.

Waarom een slachtoffer een helper nodig heeft:

Niet uit manipulatie. Maar uit overlevingslogica:

• Als iemand anders het doet, kan ik het niet fout doen.
• Als ik klein blijf, raak ik niemand kwijt.
• Als ik afhankelijk blijf, krijg ik aandacht.
• Als anderen voor mij kiezen, hoef ik mijn oude pijn niet te voelen.

Het lijkt machteloosheid, maar het is een strategie. Een manier om te functioneren in een wereld die vroeger onveilig was.

Hoe je kunt wisselen tussen de rollen op verschillende momenten:

Belangrijk om te weten is dat je niet vastzit in één rol.
Wanneer je zenuwstelsel geprikkeld raakt, kun je razendsnel schakelen tussen Helper, Aanklager en Slachtoffer  soms zelfs binnen één gesprek, één blik of één woord.

Dat ziet er in de praktijk vaak zo uit:
– Je begint als Helper: “Laat mij het wel oplossen.”
– Wordt je hulp niet ontvangen, dan schiet je in Aanklager:
“Zie je wel, jij luistert ook nooit.”
En zodra je merkt dat dit niet werkt of je je afgewezen voelt, val je in Slachtoffer:
“Laat maar, ik kan ook nooit iets goed doen…”

Of precies andersom: Je voelt je eerst klein (Slachtoffer), Je raakt overspoeld en gaat in verwijt (Aanklager), Daarna voel je schuld en probeer je het weer “goed te maken” (Helper).

Hoe je ook van rol kunt wisselen door anderen op te zoeken

Wisselen tussen rollen gebeurt niet alleen binnen dezelfde relatie, maar ook door andere mensen op te zoeken die jouw rol op dat moment onbewust bevestigen.

Dit gaat vaak vanzelf, vanuit het lichaam,  niet vanuit een bewuste keuze.

• Zit je in de Helperrol, dan trek je vaak mensen aan die meer hulpeloos, afhankelijk of zoekende zijn. Dat voelt vertrouwd. Het geeft rust, richting en bevestigt jouw gevoel van betekenis.
• Zit je in de Slachtofferrol, dan zoek je iemand die sterker, daadkrachtiger of verzorgender is. Iemand waarop je kunt leunen, zodat je niet hoeft te voelen hoe spannend regie nemen is.
• Zit je in de Aanklager, dan zoek je iemand die onzeker is of makkelijk schuld op zich neemt. Dat geeft (schijn)controle en voorkomt dat jij je eigen kwetsbaarheid hoeft te voelen.

Soms zie je zelfs dat iemand die net in een Slachtofferrol zat, uit die rol probeert te komen door meteen iemand te zoeken die nog slechter af is, zodat hij ineens de Helper kan worden.
Zolang je niet bewust bent van deze wisselingen, kan je leven bestaan uit een reeks relaties waarin telkens dezelfde patronen terugkomen alleen met andere mensen in andere vormen. Maar zodra je gaat zien waarom je bepaalde mensen aantrekt of opzoekt, ontstaat er ruimte om te kiezen voor relaties waarin je niet meer hoeft te overleven, maar gewoon jezelf kunt zijn.

Uit de drama driehoek, terug naar jezelf

Zoals je snapt ontstaat de Drama Driehoek nooit zomaar. Niemand kiest bewust voor de rollen van Helper, Aanklager of Slachtoffer. Het zijn oude beschermingsmechanismen, patronen die ooit nodig waren om te kunnen overleven, om pijn niet te hoeven voelen, om liefde of aandacht te krijgen, of om grip te houden in situaties die te groot waren voor een jong zenuwstelsel.

Juist daarom voelt het zo intens, verwarrend of vermoeiend en zo vertrouwd tegelijk. Ze voelen bekend. Ze voelen vertrouwd. Ze voelen “veilig”, ook al zijn ze dat allang niet meer. En zijn verstikkend in plaats van helpend.  Zolang je in een van deze rollen zit, kun je nooit echt op jezelf staan. Je leeft in reactie op de ander, in plaats van in verbinding met jezelf.

Het goede nieuws? Je kunt altijd uit deze dynamiek stappen, ongeacht hoe lang het al speelt, ongeacht met wie, en ongeacht hoe diep het zit. Zodra jij gaat zien waarom je doet wat je doet, ontstaat er ruimte voor iets nieuws. Ruimte om anders te reageren. Ruimte om te voelen. Ruimte om verantwoordelijkheid te nemen voor jouw binnenwereld. Maar die beweging begint bij herkenning. Ik hoop dat je door deze blog kunt zien welke rol jij het vaakst inneemt, hoe jouw lichaam reageert, en hoe dit verweven is met de mensen en dynamieken om je heen. Niet om jezelf te beoordelen, maar om jezelf te begrijpen.

In deze neem ik je mee in hoe je stap voor stap uit de Drama Driehoek kunt stappen en hoe je kunt bewegen richting de gezonde versie van jezelf, waarin je geen rol meer hoeft te spelen, maar gewoon jezelf mag zijn.