Wanneer ontspanning spanning losmaakt: als angst of paniek een release van het zenuwstelsel is

Veel mensen schrikken enorm van een paniekaanval. Het gevoel van geen lucht meer krijgen, duizeligheid, trillen, hartkloppingen het lijkt alsof het lichaam volledig ontspoort. Toch is er een kant van dit verhaal waar weinig over wordt gesproken: soms is een paniek- of angstaanval namelijk juist een release van het zenuwstelsel.

Het lichaam dat eindelijk mag loslaten

Wanneer het zenuwstelsel langere tijd onder spanning heeft gestaan door stress, overbelasting, ziekte of onverwerkte emoties raakt het gewend aan een verhoogde staat van paraatheid. De spanning bouwt zich laagje voor laagje op.

Op het moment dat er eindelijk ruimte komt voor ontspanning bijvoorbeeld tijdens yoga, een warme douche, een massage of een ademsessie kan het lichaam zakken in spanning waardoor er een release ontstaat zoals na een heftige gebeurtenis kan zijn in de vorm van trillen, shaken of even in een ‘andere staat van zijn, zijn’. Niet omdat er gevaar is, maar omdat het systeem ontlaadt. Lees hierover meer in deze blog.

Het autonome zenuwstelsel schakelt van een langdurige overlevingsstand (sympathisch) naar herstel (parasympathisch). Dat is een grote overgang. De energie die lang werd vastgehouden, zoekt een uitweg. Dit kan zich uiten in trillen, huilen, rillen, een snelle ademhaling of intense emoties.

De paradox van controle

Voor mensen die gewend zijn veel controle te houden. vaak ook als overlevingsstrategie, voelt deze “loslating” onveilig of overweldigend. De reflex om de adem te willen controleren, het lichaam stil te houden of gevoelens te onderdrukken, kan juist leiden tot hyperventilatie en paniek. Het zenuwstelsel probeert te ontladen, maar de geest houdt het proces tegen. Het gevolg: een innerlijk gevecht dat voelt als totale ontregeling.

In de praktijk zie ik ook dat in blinde paniek hier regelmatig 112 voor wordt gebeld, zeker als je het gevoel niet kent kan dit ongelofelijk overweldigend zijn. De ervaring is intens, beangstigend en lijkt medisch acuut, terwijl het in wezen een uiting is van het zenuwstelsel dat eindelijk durft te bewegen na een periode van verkramping.

Wanneer je lichaam verdooft: het losraken van jezelf bij overweldiging

Soms gaat die spanning zo diep dat je het contact met je lichaam (tijdelijk) verliest.
Je benen voelen zwaar of juist licht, je buik lijkt afgesloten, je armen gevoelloos. Alsof het contact tussen jou en je lijf even is verbroken.

Veel mensen beschrijven het alsof ze “uit hun lichaam treden” of van een afstandje naar zichzelf kijken. Je ziet jezelf praten, handelen, reageren maar je bent het niet helemaal. Alsof je boven je lichaam hangt en het leven beneden gewoon doorgaat en dan is het ook logisch als je analytische brein denkt dat je dood gaat.

Maar het is een manier waarop het zenuwstelsel probeert afstand te creëren van iets dat te intens is om te ervaren. Die afstand biedt tijdelijk veiligheid: het dempt pijn, angst of overprikkeling.

Een ander tijdsbesef

In zo’n dissociatieve toestand verandert ook het besef van tijd. Wat voor de een enkele minuten lijkt, kan voor de ander uren duren of andersom. Het is alsof de verzender en de ontvanger zich niet in dezelfde dimensie bevinden.

Je kunt iemand horen praten zonder echt te begrijpen wat er gezegd wordt, of het gevoel hebben dat jij razendsnel denkt terwijl de ander vertraagd lijkt.
Het brein schakelt dan over op de diepere hersenlagen, het reptielenbrein, die gericht zijn op overleven, terwijl de delen die tijd, logica en verbinding aansturen (de prefrontale cortex) tijdelijk minder actief zijn.

Een paniekaanval is niet ‘niets’: het is juist heel veel

Wanneer een huisarts of ambulance een situatie benoemt als een paniekaanval, lijkt dat soms geruststellend bedoeld als: “het is niets ernstigs.” En ja dat is ook zo. In het lichamelijk is er vaak geen acuut gevaar. Maar dat betekent niet dat er niets aan de hand is.

Een paniekaanval is geen aanstellerij, geen overdrijving, geen ‘niks’. Het is juist heel veel en super heftig en intens. Het is een moment waarop het zenuwstelsel laat zien hoe lang het spanning heeft moeten dragen. Het is een richtingaanwijzer, een signaal dat er iets in jou gehoord, gezien of gevoeld wil worden.

In plaats van het weg te poetsen of te willen stoppen, kun je proberen te luisteren naar wat eronder ligt. Misschien is het vermoeidheid, onverwerkte angst, of een te lang volgehouden vechtstand. Misschien is het simpelweg het lichaam dat zegt: “ik kan het niet meer op spanning houden.”

Een paniekaanval is dus geen teken van zwakte, maar van verzadiging, het moment waarop het systeem niet langer kan dragen wat te lang heeft vastgezeten.

Wanneer we dat durven erkennen, kan een paniekmoment juist een ingang zijn tot herstel. Niet door te controleren, maar door te begrijpen wat het lichaam probeert duidelijk te maken.

Van bevriezen naar verbinding

Het verlies van gevoel in het lichaam of het ervaren van paniek is een vorm van bescherming. Maar langdurig afgesneden blijven van je lijf kan leiden tot vervreemding, vermoeidheid en zelfs angst zodra het lichaam weer wil “aansluiten”.

Herstel begint vaak bij veilig leren voelen en weer in verbinding komen, stap voor stap, zonder te forceren. Door zachte aanraking, ademhaling, beweging of aanwezigheid in het hier en nu, het liefst vaak ook zonder woorden, kan het zenuwstelsel langzaam weer leren dat voelen veilig is.

Wanneer dat lukt, kan er  alsnog een veilige release ontstaan na de paniek: een ontlading van spanning die het lichaam lange tijd heeft vastgehouden. Dat kan zich uiten in trillen, huilen, diepe zuchten of plotselinge vermoeidheid  allemaal tekenen dat het systeem ruimte maakt om te herstellen en het deel van de spanning eruit is.

Toch is het goed om te weten dat, wanneer er paniek of angst aan deze spanning verbonden is geweest, het zenuwstelsel in de periode daarna sneller kan terugschieten in diezelfde stand. De herinnering in het celgeheugen is dan opnieuw geactiveerd en wordt gemakkelijker ingezet bij prikkels of stress. Dat maakt het zo rottig in de herhaling. Uitleg en educatie helpen hier vaak wel bij. Maar ook geduld en een langere periode waarin rust, vertraging en zachtheid. Het leven nodigt je dan uit om niet meer te vechten tegen de reactie van je systeem, maar het de tijd te geven om opnieuw te leren dat ontspanning veilig is.

Bronnen

• Levine, P. A. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. Berkeley: North Atlantic Books.
• Kabat-Zinn, J. (2013). Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness. New York: Bantam Books.
• Nijenhuis, E. R. S. (2015). The Trinity of Trauma: Ignorance, Fragility, and Control. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. New York: Viking.