Zelfafwijzing, moeten en doelen: een onderschatte oorzaak van uitputting

Veel mensen die vastlopen in stress, burn-out of langdurige vermoeidheid zijn gewend om doelen te stellen. Doelen om beter te worden, sterker te zijn, sneller te herstellen of ‘het weer goed te doen’. Wat vaak minder wordt herkend, is waar die doelen vandaan komen. Niet zelden blijken ze voort te komen uit zelfafwijzing, strenge innerlijke eisen en een diepgeworteld gevoel van moeten.

In deze blog lees je hoe zelfafwijzing zich kan vermommen als motivatie, waarom doelen stellen dan geen rust geeft en hoe dit het herstel juist kan ondermijnen ook wanneer je alles ‘goed’ lijkt te doen.

In veel gesprekken die ik voer binnen de praktijk, zie ik hoe groot en tegelijk hoe subtiel, zelfafwijzing kan zijn. Het is zelden iets wat mensen hardop zeggen. Nog sterker: de meeste mensen hebben zelf niet eens door dát ze zichzelf afwijzen, laat staan dat ze er denken last van hebben. Toch is het voelbaar aanwezig in de onderlaag, in hoe iemand zichzelf toespreekt. In wat hij of zij ‘normaal’ vindt om van zichzelf te verlangen. En vooral in de woorden die iemand gebruikt om zijn of haar verhaal te vertellen.

Het klinkt door in het veelvuldige gebruik van het woord “moeten”. In zinnen waarin iemand zichzelf corrigeert, bekritiseert of verontschuldigt, nog vóórdat hij of zij is uitgesproken.
Wanneer iemand zichzelf voortdurend langs een innerlijke meetlat legt of zelfs letterlijk zegt teleurgesteld te zijn in zichzelf, weet ik vaak al genoeg.

Eerder schreef ik de blog “Zelfafwijzing is één van de meest destructieve krachten in het menselijk systeem en tegelijkertijd één van de minst herkende.” Daarin ging ik al dieper in op wat zelfafwijzing is en hoe diep dit inwerkt. In deze blog wil ik je laten zien dat zelfafwijzing zich soms vermomt als motivatie. Als een innerlijke drijfveer richting een eindresultaat zonder dat we het als zodanig herkennen. En juist dát maakt deze vorm van zelfafwijzing zo belangrijk om te leren zien. Want wanneer zelfafwijzing, of in sommige gevallen zelfs zelfhaat, de motor is om ergens te komen, gebeurt er iets vervelends want op het moment dat het doel wordt bereikt, blijkt het geluksmoment vaak kort. De opluchting vervliegt en onder de streep is de zelfafwijzing niet verminderd, maar juist versterkt. Mensen zijn dan, ondanks het behaalde resultaat, zelfs ongelukkiger dan ooit.

Streng zijn voor jezelf, hoge doelen stellen, jezelf blijven uitdagen of pushen kan voelen als kracht. En soms is het dat ook. Het kan leiden tot prestaties, groei en zichtbare resultaten.
Maar wanneer de onderliggende motivatie zelfafwijzing is, blijft er iets knagen. Want zelfs als het doel wordt behaald, verandert het innerlijke gesprek niet. De lat verschuift, de zelfkritiek blijft en hiermee blijft ook de rust uit. Hoe zit dat? Hieronder vertel ik je hierover meer.

Doelen als poging tot herstel

Doelen stellen is op zichzelf gezond. Het geeft richting, structuur en vaak ook tastbare resultaten. Veel mensen floreren bij een stip op de horizon. Maar het vertrekpunt van waaruit je iets wilt bereiken, maakt hierin een wezenlijk verschil. In de praktijk zie ik regelmatig dat doelen voortkomen uit diepere overtuigingen zoals: “Ik ben niet goed genoeg zoals ik nu ben.”, “Er ontbreekt iets aan mij.”“Ik moet eerst iets bewijzen voordat ik mag ontspannen, genieten of mezelf serieus mag nemen.”

Afvallen, fitter worden, succesvoller zijn, meer kennis hebben, rustiger worden op zichzelf kunnen dit allemaal gezonde verlangens zijn. Maar soms zijn deze doelen geen uitnodiging tot groei, maar een voorwaarde voor zelfacceptatie. Dan wordt het doel geen richting, maar een reparatiepoging.

Het voorbeeld van afwijzing

Stel je voor: iemand is diep vanbinnen overtuigd dat hij of zij knap is. Niet vanuit arrogantie, maar vanuit een rustige, stevige basis. Deze persoon voelt zich goed zoals hij is.
Wanneer zo iemand te horen krijgt: “Ik vind je echt lelijk,” dan is dat pijnlijk want afwijzing ís  altijd onaardig maar het haakt niet diep in. Het roept vooral verwondering of vragen op: Waarom zegt iemand dit?

Maar wanneer iemand al jarenlang het gevoel met zich meedraagt: ik ben lelijk, ik ben niet goed genoeg, ik schiet tekort, en diezelfde woorden worden uitgesproken, dan gebeurt er iets anders. Dan klikt het in op het systeem. Het voelt als bevestiging van iets wat er al was.

Dit geldt natuurlijk niet alleen voor lelijk. Het kan net zo goed gaan over:
te dik / te dun
te gevoelig / te hard
te dom / te slim
te traag / te veel

In de kern raakt het bijna altijd aan hetzelfde thema: ik ben niet oké zoals ik ben.

Wanneer doelen voorwaardelijk worden

Vanuit die diepe overtuiging ontstaat vaak een doel.
Niet zozeer omdat iets écht verlangt, maar omdat er vanbinnen iets moet worden rechtgezet. Als ik dit bereik, dan ben ik wél goed genoeg, als ik dit kan, mag ik mezelf eindelijk serieus nemen, als ik hier ben, dan mag ik rusten, genieten, bestaan.

Het doel wordt daarmee voorwaardelijk. Geen uitnodiging tot ontwikkeling, maar een toegangsbewijs tot zelfwaardering. En precies daar schuurt het.

Want zolang het doel de belofte in zich draagt dat je pas daarna oké bent, wordt het geen steun, maar een meetlat. Geen richting, maar een toets. En iedere stap onderweg voelt dan als: nog niet.

Hard werken loont… maar niet altijd zoals je hoopt

Kristin Neff, grondlegger van het begrip zelfcompassie, verwoordt dit scherp. In haar werk beschrijft zij hoe eigenwaarde die afhankelijk is van prestatie per definitie instabiel is. Wie zichzelf moet verdienen via succes, discipline of perfectie, blijft innerlijk onveilig.

“Wanneer onze eigenwaarde afhankelijk is van succes, zijn we altijd één mislukking verwijderd van het gevoel dat we niet goed genoeg zijn.”
— Kristin Neff

In de praktijk zie ik dit dagelijks terug. Mensen die ogenschijnlijk sterk, capabel en succesvol zijn, maar intern voortdurend onder druk staan. Mensen die vanuit zelfafwijzing doelen stellen, zijn vaak enorm gedisciplineerd. Ze zetten door waar anderen stoppen. Ze dragen veel, verdragen veel en bereiken vaak ook veel maar zijn vaak bij het behalen diep ongelukkig. Het behalen van het doel activeert geen zelfwaardering, maar bevestigt onbewust de oorspronkelijke overtuiging. De prestatie wordt geen oplossing, maar bewijs van het tekort.

De vicieuze cirkel van steeds grotere doelen

Michael Leiter, samen met Christina Maslach bekend van het baanbrekende burn-outonderzoek, beschrijft hoe uitputting vaak niet ontstaat door gebrek aan competentie, maar door een langdurige mismatch tussen innerlijke behoeften en externe verwachtingen.

“Een burn-out is geen teken van zwakte, maar een signaal dat er iets wezenlijks niet meer in balans is.”
— Michael Leiter

Wanneer het innerlijke tekort niet wordt geraakt, ontstaat er bijna automatisch een volgend doel wat groter moet zijn, ambitieuzer en het liefst zichtbaarder.

Dit zie ik veel bij ondernemers, zorgprofessionals en mensen die ‘altijd hun best doen’. Extern groeit er van alles: verantwoordelijkheden, prestaties, succes. Intern groeit er onrust. Want het systeem krijgt nooit rust, omdat het doel namelijk nooit het antwoord was op de vraag die eronder lag.

Doelen als stip, niet als bewijs

Je mag nog steeds een stip op de horizon hebben. Werken, trainen, leren, ontwikkelen, dat hoort bij leven. Een doel mag richting geven, maar geen bestaansrecht opleveren.
Het mag ondersteunen maar niet bewijzen dat je dan pas recht heb op: ik ben goed genoeg.

Zelfwaarde loskoppelen van prestatie

Gabor Maté legt in zijn werk steeds opnieuw de link tussen zelfafwijzing, aanpassing en lichamelijke klachten. Veel mensen leren al vroeg dat erbij horen belangrijker is dan jezelf zijn en uiteindelijk betaalt het lichaam de rekening.

“De grootste schade die trauma aanricht, is niet wat ons is overkomen, maar wat we over onszelf zijn gaan geloven door wat er is gebeurd.”
— Gabor Maté

Misschien is dit wel de kern: zelfwaarde kan niet verdiend worden.

Niet met harder werken, niet met betere prestaties, niet met grotere doelen.
Ontwikkeling en zelfwaardering mogen naast elkaar bestaan maar ze zijn niet hetzelfde.

Misschien is dit wel de meest ongemakkelijke waarheid:
zolang je gelooft dat zelfafwijzing nodig is om te functioneren, zul je het blijven inzetten, zelfs wanneer je erdoor uitgeput raakt. Dan worden doelen geen hulpmiddel, maar een strategie om jezelf onder druk te houden. Dan blijft moeten de taal van jouw herstel. En dan wordt rust iets wat je pas mag verdienen, in plaats van iets wat je systeem nodig heeft.

Wat er dan ontbreekt, is geen discipline of doorzettingsvermogen. Wat ontbreekt, is overgave.

Zelfafwijzing ontstaat niet zomaar. Het heeft je ooit geholpen, lees hierover meer hier. In je ouderlijk gezin, in je vroege omgeving, in een fase waarin aanpassen, presteren of jezelf kleiner maken misschien noodzakelijk was. Toen was het functioneel, maar in je volwassen leven staat deze strategie je herstel, je geluk en je leven in de weg. Blijven leven vanuit zelfafwijzing is geen kracht, het is een overlevingsstrategie waarvan de houdbaarheidsdatum is verstreken.

In mijn praktijk bij Energie Herstel werk ik daarom niet alleen met inzicht, maar met een methode die gericht is op het daadwerkelijk herschrijven van overtuigingen. Niet door er eindeloos over te praten, maar door het brein en het zenuwstelsel te laten ervaren dat het oude verhaal niet meer nodig is. Face to face werken we aan het loslaten van diepgewortelde overtuigingen die je vandaag saboteren in je herstel, je rust en je vermogen om werkelijk te leven.

En dat is waar het herstel werkelijk begint. Niet bij het volgende doel, niet bij nog meer inzet.
Maar bij het moment waarop je merkt dat je jezelf niet langer hoeft te dragen door streng te zijn. Wanneer het systeem mag ervaren dat het veilig is om te stoppen met vechten.

Dat rust geen beloning is, maar een basisvoorwaarde.
En dat je niets hoeft te worden om oké te zijn.

Literatuur en inspiratie

• Leiter, M. P., & Maslach, C. (2016). Burnout. Hoboken, NJ: Wiley.
• Maté, G. (2018). When the Body Says No: The Cost of Hidden Stress. Toronto: Vintage Canada.
• Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. New York: William Morrow.