Van onbewust onbekwaam naar onbewust bekwaam

Over bevriezen en de verschillende stressreacties van ons zenuwstelsel heb ik al eerder geschreven zie hier en zie hier. Daar leg ik uit hoe vechten, vluchten en bevriezen biologische overlevingsmechanismen zijn, intelligent, automatisch en verankerd in ons systeem.

Maar inzicht alleen is niet genoeg. In deze blog wil ik een laag dieper gaan. Want begrijpen dát je bevriest is één stap. Leren hoe je van daaruit beweegt richting integratie, is een proces een proces waarin factor tijd ook een grote rol speelt. En het leren herkennen in het dagelijks leven, er soms eerst een poosje van balen wanneer het elke keer opnieuw gebeurd, steeds vaker een shift maken en uiteindelijk integreren.

En dat proces laat zich prachtig beschrijven aan de hand van een bekende leercurve:

Wat veel mensen niet beseffen, is dat deze curve niet alleen gaat over vaardigheden zoals autorijden of een nieuwe taal leren. Deze curve beschrijft ook de weg van diep herstel van het zenuwstelsel. Van automatisch bevriezen naar belichaamde regulatie. Hoe dat exact werkt daarin neem ik je in deze blog mee.

Fase 1 – Onbewust onbekwaam: je bevriest, maar je weet het niet

Dit is waar veel mensen starten. Ze voelen zich moe, leeg of overprikkeld.
Of juist afgevlakt. Ze functioneren nog, maar zonder echte verbinding met zichzelf. Wat ze niet doorhebben, is dat hun zenuwstelsel regelmatig in freeze staat. Bevriezen is subtiel. Het is niet altijd dramatisch of zichtbaar.

Het uit zich bijvoorbeeld in:

• Moeilijk voelen wat je nodig hebt
• Geen duidelijke grenzen ervaren
• Veel scrollen of bezig blijven om niets te hoeven voelen
• Een gevoel van vastzitten zonder duidelijke oorzaak
• Geen echte diepe ontspanning kunnen bereiken

Het systeem draait op automatische piloot. Zolang dit onbewust blijft, is verandering onmogelijk. Je kunt niet bijsturen wat je niet ziet. Wat bevriezing allemaal nog meer inhoudt kun je hier en hier lezen. Maar in deze blog leg ik vooral uit hoe de weg naar integratie van regulatie verloopt.

Fase 2 – Bewust onbekwaam: het pijnlijke maar essentiële keerpunt

Dan komt het moment dat je het gaat zien.

Je merkt:

• “Ik klap dicht.”
• “Ik trek me terug.”
• “Ik voel eigenlijk weinig.”
• “Mijn lichaam staat stil van binnen.”

Dit is het dal van de curve: bewust onbekwaam. Je weet ik bevries maar hier blijft het dan vooral bij. En dit is misschien wel de belangrijkste fase van herstel en frustrerend wanneer dit nog even duurt. Maar hier ontstaat keuze.

Maar het voelt vaak ongemakkelijk en voelt niet altijd als een keuze. Je ziet wat er gebeurt, maar je weet nog niet hoe je het moet veranderen. Veel mensen worden hier kritisch op zichzelf. En als je niet uitkijkt ligt afwijzing wat verdere bevriezing triggerd op de loer. Bewustwording hoeft niet meteen vaardigheid betekenen. Maar deze fase is nodig om daarna over te gaan naar actie. Bewust onbekwaam zijn is geen zwakte.
Het is een teken dat je systeem veilig genoeg is om te kijken maar nog niet zo ver is dat hij er daadwerkelijk al iets mee kan doen.

Waarom bij bevriezen ontladen hoort

In het kort: bevriezen is de derde overlevingsreactie, na vechten en vluchten. Wanneer actie niet mogelijk is, kiest het systeem voor immobilisatie. Energie zakt. Spierspanning verstilt. Gevoel wordt gedempt. Maar biologisch gezien is freeze nooit bedoeld als eindstation. In de natuur volgt na immobilisatie ontlading: trillen, schudden, diepe uitademingen. De stresscyclus wordt afgemaakt.

Bij mensen blijft dat proces vaak steken. We onderdrukken het trillen. We slikken emoties in. We proberen te blijven functioneren omdat we nooit zijn geleerd dat emoties en regulatie veilig was. En zo blijft de energie van de dreiging opgeslagen.

Daarom is ontladen geen luxe. Het is een biologische noodzaak. Maar ontladen kan pas wanneer we herkennen dat we bevriezen.

Fase 3 – Bewust bekwaam: doelbewust reguleren

In deze fase ga je actief samenwerken met je lichaam. Je hebt geleerd signalen te herkennen en je bent bewust dat je in de bevriezingsstaat bent gearriveerd.

Je erkend bevriezing en kiest vanuit deze plek bewust voor ontladen:

• Shaken of zacht trillen
• Lang uitademen
• Zuchten
• Huilen
• Bewegen
• Warmte of veilige nabijheid opzoeken

Of andere opties zie hier en hier. Niet om iets te forceren. Maar om de stressrespons af te maken. In deze fase kost het aandacht. Je moet er tijd voor maken. Het is nog niet automatisch. Maar je zenuwstelsel leert door deze nieuwe ervaring. En ervaart elke keer opnieuw dat het veilig is om zelf uit deze staat te kunnen komen wat een volgende succeservaring bevorderd.

Fase 4 – Onbewust bekwaam: integratie

Dit is de fase waarin regulatie geïntegreerd raakt. Je herkent spanning eerder.
Je systeem ontlaadt subtieler, je grijpt automatisch naar je tools, je voelt zelfs de behoefte dat je wilt ontladen en je hersteld steeds sneller.

Je hoeft niet meer actief na te denken over iedere stap. Regulatie is belichaamd. Dat is onbewust bekwaam. Niet omdat er nooit meer stress is. Maar omdat je systeem geleerd heeft hoe het mag bewegen.

De route naar diep herstel

Van onbewust onbekwaam naar onbewust bekwaam is geen snelle interventie. Het is een integratieproces. Het vraagt om herkennen, erkennen, verduren, ontladen, herhalen en het leven leven. En daarnaast vraagt het om mildheid.

Bevriezen was ooit bescherming. Maar nu mag het beweging worden.

En precies in dat proces van zien, naar voelen, naar ontladen, naar integratie
ligt de weg naar herstel van het zenuwstelsel die jij steeds meer onder de knie gaat krijgen. Maar de neem de tijd.