Hoe liefdesverdriet en diepe rouw doorwerken in het zenuwstelsel

Liefdesverdriet en diepe rouw raken veel meer dan alleen je emoties. Veel mensen merken dat een verlies niet alleen verdriet veroorzaakt, maar ook lichamelijke klachten geeft. Je slaapt slechter, bent sneller overprikkeld, voelt spanning in je lichaam en hebt minder energie dan normaal. Sommigen ervaren zelfs pijn op de borst of een voortdurend gevoel van onrust. Dat is niet vreemd. Liefdesverdriet en rouw zijn niet alleen psychologische processen, maar ook processen die diep doorwerken in het autonome zenuwstelsel. Het lichaam probeert zich aan te passen aan een nieuwe werkelijkheid en dat vraagt veel energie. In deze blog lees je waarom een gebroken hart letterlijk pijn kan doen, wat er tijdens rouw in het zenuwstelsel gebeurt en waarom meten met bijvoorbeeld een Garmin in deze fase soms minder effectief en ondersteunend kan zijn dan je zou verwachten.

Een gebroken hart is meer dan een metafoor
We zeggen vaak dat iemand een gebroken hart heeft. Lange tijd werd dat gezien als een mooie manier om verdriet te beschrijven, maar inmiddels weten we dat er meer aan de hand is. Onderzoek laat zien dat sociale pijn, zoals afwijzing, liefdesverdriet en verlies, dezelfde hersengebieden activeert als fysieke pijn. Het brein reageert op het verlies van een belangrijke verbinding alsof er sprake is van een verwonding.

Dat verklaart waarom liefdesverdriet zo intens kan voelen. Mensen ervaren niet alleen verdriet, maar ook lichamelijke pijn, slapeloosheid, vermoeidheid, concentratieproblemen en een verhoogde gevoeligheid voor stress. Sommige onderzoekers beschrijven sociale pijn zelfs als één van de meest ingrijpende menselijke ervaringen.

Verlies gaat niet alleen over mensen

Wanneer we aan rouw denken, denken we vaak aan het overlijden van een dierbare. Maar in de praktijk zie ik dat mensen om veel meer rouwen dan alleen om personen.

We kunnen rouwen om een relatie die eindigt. Om een kinderwens die onvervuld blijft. Om een gezondheid die niet meer terugkomt. Om een toekomstbeeld dat nooit werkelijkheid zal worden. Een vriendschap die eindigt of niet meer de diepe verbondenheid heeft als dat jij zou wensen. Soms rouwen we niet om iemand die we verloren zijn, maar om een leven dat we dachten te leven en wat een verwachting is wat intern zal moeten worden bijgesteld. En dit verlies vanuit welke oorzaak dan ook vraagt veel van het zenuwstelsel.

Het zenuwstelsel houdt van veiligheid en voorspelbaarheid

Ons zenuwstelsel is voortdurend bezig met één belangrijke vraag: ben ik veilig?

Veiligheid ontstaat niet alleen door een dak boven je hoofd of voldoende eten op tafel. Veiligheid ontstaat ook door verbinding, voorspelbaarheid en vertrouwdheid. Mensen van wie we houden, gewoontes die ons houvast geven en toekomstbeelden waar we op bouwen, dragen allemaal bij aan een gevoel van veiligheid.

Wanneer een belangrijke relatie wegvalt of een leven verandert op een manier die je niet hebt gekozen, raakt dat direct aan dit gevoel van veiligheid. Het zenuwstelsel moet zich opnieuw oriënteren. De werkelijkheid is veranderd en het systeem probeert te begrijpen hoe het zich tot die nieuwe situatie moet verhouden. Dat kost energie. Vaak veel meer energie dan mensen beseffen.

De zolderkamer

Ik leg de onrust en verwarring die vaak ontstaan tijdens een rouwproces, traumaverwerking of persoonlijke transformatie graag uit met de metafoor van een zolderkamer. Stel je voor dat je jarenlang spullen hebt opgeslagen op een zolder. Alles heeft zijn eigen plek gekregen. Sommige dozen heb je al jaren niet meer aangeraakt en van sommige weet je nauwelijks nog dat ze er staan.

Dan komt er een moment waarop je besluit iets te veranderen of in dit geval het leven veranderd iets voor je. Er verschuift een kast. Je opent een oude doos. Misschien haal je zelfs meubels weg die jarenlang op dezelfde plek hebben gestaan. Op dat moment komt er stof vrij. Het dwarrelt op, vult de ruimte en maakt alles troebel. Je ziet minder helder. Je voelt minder helder. Soms weet je niet goed meer wat je denkt, voelt of nodig hebt.

Dat is wat er vaak gebeurt in het zenuwstelsel tijdens een diep rouwproces of een ingrijpende transformatie. Niet omdat je systeem ontregeld raakt of faalt, maar juist omdat het bezig is met reorganiseren. Er worden oude ervaringen aangeraakt, overtuigingen verschuiven en delen van jezelf krijgen een nieuwe plek. Soms verdwijnen er zelfs stukken die jarenlang onderdeel van je leven waren.

Het lastige is dat je pas echt kunt zien wat er veranderd is wanneer het stof weer is neergedaald. Pas dan wordt zichtbaar hoe de ruimte eruitziet. Welke dozen er nog staan. Wat een nieuwe plek heeft gekregen. Wat niet meer nodig is. Tot die tijd voelt het vaak rommelig en onoverzichtelijk. Veel mensen merken dat ze minder helder kunnen nadenken, moeite hebben met het nemen van beslissingen of het gevoel hebben dat ze zichzelf even kwijt zijn. Dat is niet vreemd. Zolang het stof nog in de lucht hangt, is het lastig om overzicht te hebben.

Het zenuwstelsel heeft tijd nodig om zich opnieuw te organiseren. Net zoals een zolderkamer tijd nodig heeft voordat het stof weer is gaan liggen en je kunt zien hoe de ruimte er werkelijk uitziet.

Rouw beweegt in lagen

Veel mensen verwachten dat rouw een rechte lijn volgt. Dat het iedere maand een beetje beter zou moeten gaan. Maar zo werkt rouw meestal niet. Rouw beweegt in lagen of cyli . Soms lijkt het alsof je weer wat lucht krijgt. Je kunt weer lachen, functioneren en genieten van kleine dingen. Totdat een liedje, een geur, een herinnering of een onverwachte gebeurtenis je ineens raakt.

Dan voelt het soms alsof je terug bij af bent. Maar meestal ga je niet terug. Je gaat dieper en ervaart een nieuwe of andere laag. Je systeem opent steeds een klein stukje van wat het op dat moment kan dragen. Niet alles tegelijk, maar precies genoeg om het langzaam te verwerken. Want ons systeem is er ook niet op gemaakt om alles in één keer te doorvoelen, dat zou veel te groot zijn. We hebben veel beschermlagen die maken dat ook het proces van rouwen in lagen gebeurd. Om ons te helpen. Dat is ook de reden waarom rouw soms voelt als een mijnenveld. Niet omdat het willekeurig is, maar omdat je nog niet weet waar alles ligt opgeslagen. Wat vandaag nog veilig voelde, kan morgen ineens iets raken wat veel dieper zit.

Wanneer meten niet helpt

In mijn praktijk werk ik veel met de Body Battery van Garmin. Ik zie dagelijks hoe waardevol deze gegevens kunnen zijn. Zeker wanneer iemand herstelt van een burn-out, leeft met een overbelast zenuwstelsel of te maken heeft met postvirale klachten. De cijfers helpen om zichtbaar te maken wat vaak onzichtbaar voelt. Waarom je zo moe bent. Waarom je herstel niet op gang komt. Waarom je lichaam iets anders lijkt te doen dan je hoofd wil.

Maar er zijn ook momenten waarop ik iets heel anders zeg. Dan zeg ik: doe je horloge maar even af. Niet omdat het niet klopt wat het meet, maar omdat het op dat moment vooral ruis geeft in plaats van richting. En met deze uitleg kun je wellicht ook snappen dat de Garmin in deze periode voor ‘stof’ meet en rouw in lagen i.p.v. aan welke knoppen kan ik draaien om mijn zenuwstelsel structureel wat gereguleerd te houden.

Wat je concreet op de Garmin

De Body Battery ziet de verstoorde nachten. De Garmin ziet een lagere HRV. Het horloge ziet verhoogde stresswaarden en minder herstel. En technisch gezien klopt dat allemaal. Je zenuwstelsel verbruikt tijdens een rouwproces namelijk ontzettend veel energie. Maar dit is dus passend bij de fase. Maar omdat bijsturen in dit proces lastig is, is het makkelijker om het horloge in deze periode eens weg te leggen. En vooral alleen te focussen op hoe jij je voelt, wat jij nodig hebt en hoe jij jezelf in jouw behoeftes kan voldoen. Dat is ook regulatie al is dit door de garmin in deze periode niet altijd concreet zichtbaar maar dat is okay.

De Garmin meet de gevolgen van jouw proces. Niet het proces zelf. En juist daar ontstaat soms verwarring tijdens het dragen. Want wanneer mensen lage scores zien, ontstaat vaak automatisch de neiging om iets te doen. Meer rust nemen. Meer ademhalingsoefeningen doen.  Meer proberen. Maar je moet en mag hier doorheen op een liefdevolle manier. Dus stel jezelf hierin vooral de vraag: wat heb ik nu nodig. En handel hiernaar. Ons systeem vraagt dan niet om optimalisatie. Maar om ruimte.

EMDR, transformatie en de fase tussen oud en nieuw

Hetzelfde zie ik regelmatig bij mensen die een EMDR-traject volgen of een diepgaand persoonlijk ontwikkelingsproces doormaken. Oude ervaringen die jarenlang ergens opgeslagen lagen, komen opnieuw in beweging. Het brein gaat herinneringen opnieuw verwerken en integreren. Dat kan tijdelijk leiden tot meer vermoeidheid, slechter slapen, een lagere HRV en een hogere stressbelasting.

Vanuit Garmin-perspectief lijkt het soms alsof iemand achteruitgaat. Vanuit herstelperspectief kan er juist sprake zijn van diepe vooruitgang en transformatie.

Er ontstaat vaak een periode waarin de oude versie van jezelf niet meer past, terwijl de nieuwe versie nog niet volledig vorm heeft gekregen. Dat kan voelen als een leegte of een soort tussenruimte. Het zenuwstelsel houdt niet van die onzekerheid. Maar juist daar vindt vaak de diepste verandering plaats.

Soms vraagt herstel om minder meten

Wanneer je midden in een proces van rouw, verlies of transformatie zit, kan meten daarom onbedoeld afleiden van wat er werkelijk aandacht vraagt. Dan worden cijfers geen kompas meer, maar een spiegel die je onrust vergroot.

Daarom nodig ik mensen in deze fase dus uit om het meten tijdelijk los te laten. Niet voor altijd. Niet omdat het geen waarde heeft. Maar omdat je op dat moment iets anders nodig hebt voor herstel. Namelijk ruimte. Ruimte om jezelf opnieuw te ontdekken. Ruimte om moe te zijn zonder dat het verklaard hoeft te worden. Ruimte om verdrietig te zijn zonder dat het opgelost hoeft te worden. Ruimte om aanwezig te zijn bij wat zich aandient. Maar je eigen spaceholder zijn.

Het stof daalt uiteindelijk neer

En ergens, vaak veel geleidelijker dan mensen verwachten, verandert er iets. Het stof begint langzaam neer te dalen. Er ontstaat weer wat overzicht. Je merkt dat je niet meer volledig wordt meegesleept door de ervaring, maar dat je er ook weer naar kunt kijken. Dat is vaak het moment waarop meten opnieuw behulpzaam wordt.

Dan wordt de Body Battery weer een hulpmiddel. Iets wat je ondersteunt in het herkennen van grenzen, het opbouwen van energie en het herstellen van balans. Maar dus niet midden in de storm.

Je systeem weet de weg

Rouw, liefdesverdriet, levend verlies en diepgaande transformatie vragen geen optimalisatie. Ze vragen aanwezigheid. Je zenuwstelsel is niet ontregeld omdat het faalt. Het is ontregeld omdat het iets groots probeert te dragen. En dat ziet er van binnen vaak rommelig en stoffig uit. Vertrouw erop dat je systeem de weg kent, ook wanneer jij hem even niet ziet.

En soms is het meest helpende wat je kunt doen verrassend eenvoudig: je horloge afdoen, een hand op je hart leggen en luisteren naar wat jouw gewonde hart van jouw vraagt.

Bronnen

• Eisenberger, N. I., & Lieberman, M. D. (2004). Why Rejection Hurts: A Common Neural Alarm System for Physical and Social Pain. Trends in Cognitive Sciences, 8(7), 294–300.
• Kross, E., Berman, M. G., Mischel, W., Smith, E. E., & Wager, T. D. (2011). Social Rejection Shares Somatosensory Representations with Physical Pain. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(15), 6270–6275.
• Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 23(3), 197–224.
• The Body Keeps the Score. Van der Kolk, B. A. (2014).
• The Polyvagal Theory. Porges, S. W. (2011).