Hoogsensitief of hooggevoelig? Begrijp het verschil en jezelf

Soms gebruiken we de woorden ‘hoogsensitief’ en ‘hooggevoelig’ alsof ze hetzelfde betekenen. Maar wist je dat er een belangrijk verschil is?

Hoogsensitiviteit: een verfijnd zenuwstelsel vanaf de start

Hoogsensitiviteit (HSP) is een aangeboren eigenschap. Je zenuwstelsel is als het ware fijner afgesteld dan gemiddeld. Je neemt de wereld op een diepere laag waar.
Geuren, geluiden, emoties van anderen, sfeer in een ruimte, alles komt krachtiger binnen.

Zoals psychologe Elaine Aron beschrijft, komt deze gevoeligheid voor bij ongeveer 15-20% van de bevolking. Als je in balans bent, is het een enorme kracht:
Je bent intuïtief, empathisch, creatief en opmerkzaam. Je merkt details op die anderen ontgaan. Je voelt stemmingen aan voordat ze uitgesproken zijn.

Maar: je hebt ook een groter herstelvermogen nodig na prikkels. Want je zenuwstelsel verwerkt alles diepgaand, dat vraagt energie. Over hoe prikkelverwerking precies werkt bij mensen met een gevoelig systeem, lees je hier in een eerdere blog die ik schreef.

Hooggevoeligheid: een antenne die te ver open staat

Hooggevoeligheid daarentegen is meestal niet aangeboren, maar ontstaat als een overlevingsstrategie. Het is een reactie van het zenuwstelsel op langdurige stress of onveiligheid.

Denk aan:

• Een onveilige of chaotische thuissituatie in je jeugd
• Een ouder die emotioneel afwezig of onvoorspelbaar was
• Gepest worden op school
• Langdurige ziekte of ziekenhuisopnames als kind
• Een verlies dat nooit verwerkt werd
• Opgegroeid zijn als ‘alleen geboren tweeling’ – met een diep gevoel van gemis zonder duidelijke oorzaak
• Of simpelweg: een leven lang op je tenen moeten lopen

Je zenuwstelsel leerde: “Ik moet altijd alert zijn om te overleven.”
En dus ging er een overlevingsmodus aan – met hypergevoelige voelsprieten die constant scannen op signalen van gevaar. Alleen… die stand ging nooit meer uit.

Zoals trauma-expert Bessel van der Kolk beschrijft: het lichaam houdt de score bij. Zelfs als het gevaar voorbij is, blijft het systeem aan. Je wordt overprikkeld van drukte, raakt uitgeput van een werkdag, ligt ’s nachts wakker na een gezellig feestje.

Wat je dan voelt, is vaak niet alleen het ‘nu’, maar ook een onzichtbare laag die onder de dagelijkse overprikkeling ligt. Denk aan oude loyaliteiten, niet-verwerkte ervaringen of beschermingsstrategieën die ooit nodig waren, zie hier.

Het verschil samengevat

Hoogsensitief (HSP)	Hooggevoelig (als overleving)
Aangeboren	Ontstaan door levenservaringen
Antennes werken scherp en verfijnd	Antennes staan té ver open
Prikkels komen dieper binnen, maar herstel is mogelijk	Prikkels worden moeilijker gefilterd, systeem raakt sneller overspoeld
In balans: krachtig, verbonden, creatief	In disbalans: vermijdend, uitgeput, overalert

Waarom dit verschil ertoe doet

Als je met een verfijnd systeem geboren bent, heb je vooral afstemming nodig op jouw ritme. Als je gevoeligheid voortkomt uit trauma of overbelasting, vraagt het iets anders: herstel van veiligheid.

Stephen Porges beschrijft in zijn Polyvagaaltheorie hoe ons zenuwstelsel reageert op (on)veiligheid. Bij herhaald gevaar blijven we hangen in een verhoogde staat van paraatheid. Ook Peter Levine laat zien dat spanning zich in het lichaam opslaat  en daar invloed houdt op hoe we de wereld waarnemen.

In mijn praktijk zie ik vaak mensen die zichzelf “hoogsensitief” noemen. Maar als we samen kijken naar de oorsprong van hun gevoeligheid, komt daar vaak een verhaal naar boven van alertheid, verlies of gemis. Dan is hun gevoeligheid niet enkel een karaktereigenschap maar ook een litteken.

En dat vraagt om iets anders:
Om zachtheid.
Om begrenzing.
Om een veilige bedding waarbinnen je zenuwstelsel mag zakken.
Om leren voelen: wat is van mij, en wat niet?

Herken je dit?

• Je raakt snel overspoeld in gezelschap
• Je voelt emoties van anderen sterker dan je eigen gevoel
• Je wordt moe van dagelijkse taken die voor anderen ‘normaal’ lijken
• Je hebt moeite om te ontspannen, zelfs als je vrij bent
• Je voelt je vaak “te veel” of “te kwetsbaar”

Dan is het waardevol om te onderzoeken:
Ben ik van nature hoogsensitief? Of is mijn gevoeligheid een briljante, maar vermoeiende overlevingsstrategie geworden?

Als je in deze wereld leeft met sterke ‘voelsprieten’, dan kan het een uitdaging zijn om jezelf niet te verliezen in het contact met anderen. Ik schreef eerder een blog over hoe je bij jezelf kunt blijven, juist in verbinding – bijvoorbeeld door je lichaam te gebruiken als kompas en een soort innerlijke regenjas te ontwikkelen, deze is dan erg handig is om te lezen zodat jij daarvoor strategieën kunt toepassen.  

Door dit te onderzoeken leer jij hoe je zenuwstelsel werkt, hoe je weer veiligheid kunt ervaren, en hoe je kunt leven vanuit rust  zonder jezelf te verliezen.

 Bronnen

• Aron, E.N. (1996). The Highly Sensitive Person. Broadway Books.
• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
• Porges, S. (2017). The Pocket Guide to the Polyvagal Theory. Norton.
• Levine, P. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.
• Maté, G. (2003). When the Body Says No. Knopf Canada.
• Sand, I. (2014). Hoogsensitiviteit als kracht. Altamira.
• Orloff, J. (2017). The Empath’s Survival Guide. Sounds True.